Sözlük
Borsa ve tarım ürünleri sözlüğü
Bültenlerde ve ürün standartlarında geçen 102 terim; her maddede kaynak var. Daha uzun anlatımlar için rehberlere bakın.
- AflatoksinBazı küflerin ürettiği mikotoksin grubu; fındık, Antep fıstığı ve tahıllarda Türk Gıda Kodeksi Bulaşanlar Yönetmeliğiyle sınırlanır.
- Ağırlıklı ortalama fiyatToplam işlem bedelinin toplam miktara bölünmesiyle bulunan, her işlemi miktarı oranında hesaba katan ortalama fiyat.
- Alım satım beyannamesiBir borsa işleminin tescili için düzenlenen, üç nüshalı ve içeriği TOBB'ca belirlenen beyan formu; tescil numarası bu belgeye verilir.
- Alivre sözleşmeMalın ileri bir tarihte teslim edilmesi üzerine bugünden yapılan, borsaya tescil edilen ve ciro edilebilen alım satım sözleşmesi.
- Ana çıtlakAğaçta dalında olgunlaşıp kabuğu kendiliğinden doğal olarak çatlayarak ağzı açılan Antep fıstığı; oranı kavlak kalitesinde ayrıca ölçülür.
- Anadolu kırmızı sert (AKS)Ekmeklik buğdayların çeşide dayalı eski sınıflandırmasındaki grup; Bezostaja-1 gibi çeşitleri kapsar, TMO artık renk esasıyla alır.
- BalyaPamuk lisanslı depo tebliğine göre linter ve lif döküntüsü hariç, brüt ağırlığı en az 190 kilogram olan preselenmiş pamuk ünitesi.
- BesicilikSığır ile koyun ve keçi türü hayvanlarla kırmızı et üretimine yönelik yapılan hayvancılık; besi süresini tamamlayan hayvan kasaplık sayılır.
- Blok ürün senediLisanslı depoda 1.000 kilogramı aşan parti halindeki ürün için, her ton yerine toplam miktar üzerinden düzenlenen tek ürün senedi.
- Borsa bülteniTicaret borsasının o gün tescil edilen işlemleri ürün ve tip bazında en az, en çok, ortalama fiyat ve miktarla özetlediği yayın.
- Borsa komisyoncusuBorsada kendi adına ve başkasının hesabına alım satım yapan aracı; kanun bunu borsa ajanı ve borsa simsarından ayırır.
- Borsa laboratuvarıTicaret borsalarının ürün tip ve vasıflarını belirlemek için kurduğu veya ortak olduğu, analiz raporu düzenleyen laboratuvar.
- Borsa meclisiMeslek gruplarınca dört yıl için seçilen üyelerden oluşan, borsanın yönetim kurulunu seçen ve temel kararlarını alan organ.
- Borsa meslek komitesiBorsa üyelerinin faaliyet konularına göre oluşturulan meslek gruplarınca dört yıl için seçilen, beş ile on bir kişilik danışma ve öneri organı.
- Borsa örf ve adetiBir borsanın çalışma alanında yerleşmiş ticari teamüller; meclis tespit eder, tescil yükümlüsünü ve teslim şartlarını belirlemede kullanılır.
- Borsa yeriBorsaya tabi maddelerin alınıp satılması için yönetim kurulu kararıyla belirlenen satış salonu, pazar yeri, özel alım yeri veya elektronik ortam.
- Borsa yönetim kuruluBorsa meclisinin kendi üyeleri arasından seçtiği, borsa işlerini yürüten ve başlıca maddelerin borsa fiyatlarını tespit edip ilan eden organ.
- Borsaya kayıt zorunluluğuTicaret borsası kotasyonundaki maddelerin alım satımıyla uğraşanların bulundukları yerin borsasına üye olma yükümlülüğü.
- Borsaya tabi maddeBorsa kurulan yerde alım satımı borsada yapılması ve tescil ettirilmesi zorunlu olan, Bakanlıkça belirlenen ürün.
- Canlı haşereÜrün içinde yaşayan ambar zararlısı böcek; TMO alımlarında canlı haşere içeren hububat ve fındık kesinlikle satın alınmaz.
- Canlı hayvan borsasıTicaret borsalarının büyükbaş ve küçükbaş hayvan alım satımını düzenlediği, tescilini yaptığı pazar veya borsa birimi.
- CIF (Cost, Insurance and Freight)Satıcının navlunu ödediği ve yolculuk için sigorta yaptırdığı, ancak riskin mal yükleme limanında gemideyken alıcıya geçtiği teslim şekli.
- Cılız, buruşuk taneTam gelişmemiş, buruşmuş tahıl tanesi; ürüne göre belirlenen uzun delikli elekten geçen taneler olarak ölçülür ve kusurlu tane sayılır.
- Çeşit tesciliBir bitki çeşidinin farklı, yeknesak ve durulmuş olduğunun ve tarımsal değerlerinin tespit edilerek resmi kütüğe kaydedilmesi.
- ÇırçırKütlü pamukta lifi çekirdekten (çiğitten) ayıran makine ve işletme; çırçır randımanı bu işlemden çıkan lif oranıdır.
- ÇiğitÇırçırlama sırasında kütlü pamuktan ayrılan pamuk çekirdeği; üzerindeki havdan linter pamuk elde edilir.
- ÇKS (Çiftçi Kayıt Sistemi)Tarım ve Orman Bakanlığının çiftçileri ve tarımsal faaliyetlerini kayda aldığı veri tabanı; TMO alımları ve destekler buna dayanır.
- Dahilde işleme rejimiYurt dışından getirilen hammaddenin işlenip yeniden ihraç edilmesi şartıyla gümrük vergisi ödenmeden ya da vergisi geri alınarak kullanılması.
- Düşük vasıflı (standart dışı) ürünBarem sınırlarının dışında kalan ancak satın alma sınırları içindeki ürün; TMO bunu ayrı kodla ve daha düşük fiyatla alır.
- Ekmeklik buğdayUnu ekmek ve fırın ürünlerinde kullanılan Triticum aestivum buğdayı; TS 2974 ve TMO bareminde kırmızı ve beyaz olarak sınıflanır.
- ELÜS (elektronik ürün senedi)Lisanslı depodaki tarım ürününü temsil eden, TÜRİB’de alınıp satılabilen ve kredi teminatı olabilen elektronik ürün senedi.
- En az miktarBir alım satımın borsa muamelesi sayılıp tescile tabi olması için aşılması gereken, ürüne ve borsaya göre değişen miktar.
- EXW (Ex Works, işyerinde teslim)Satıcının malı kendi işyerinde alıcının tasarrufuna bıraktığı, yükleme dahil bütün masraf ve riskin teslimden itibaren alıcıya geçtiği teslim şekli.
- Fark ödemesi (prim desteği)Tarım ve Orman Bakanlığının belirli ürünleri üreten ve satan ÇKS kayıtlı üreticilere, ürün bedelinden ayrı ödediği destek.
- Fındık kalite grubuTMO'nun kabuklu fındık alımında fiyatı ayrı ilan ettiği Giresun, Levant ve Sivri kalite grupları; gruplar arası karışma sınırlıdır.
- FireDepolama, taşıma veya işleme sırasında ürünün doğası gereği ağırlık ya da miktarında oluşan kayıp; lisanslı depoda tarifeyle sınırlanır.
- FOB (Free On Board)Satıcının malı yükleme limanında alıcının seçtiği gemide teslim ettiği, riskin mal gemideyken alıcıya geçtiği teslim şekli.
- GlutenBuğday proteinlerinin hamurda oluşturduğu yapı; yaş gluten miktarı ve gluten indeks ekmeklik kalitenin göstergesidir.
- Gümrük vergisiİthal edilen eşyadan, yükümlülüğün başladığı tarihte yürürlükte olan gümrük tarifesine göre hesaplanarak alınan vergi.
- Hal rüsumuSebze ve meyve gibi hal mallarını toptan satın alanların satış bedeli üzerinden ödediği, kanunda oranı belirlenmiş yükümlülük.
- Hektolitre ağırlığıTanenin 100 litre hacimdeki kilogram cinsinden ağırlığı; buğday, arpa ve mısırda un ve irmik verimiyle ilişkili bir ölçüt.
- HVI analiziPamuk lifinin uzunluk, incelik, mukavemet, renk ve çepel gibi fiziksel özelliklerini cihazla ölçen yüksek hacimli analiz sistemi.
- INCOTERMSMilletlerarası Ticaret Odasının yayımladığı, dış ticarette teslim yerini, masraf ve risk paylaşımını gösteren uluslararası teslim şekli kuralları.
- ISIN koduElektronik ürün senedini ürün ve sınıfıyla tanımlayan uluslararası menkul kıymet numarası; ELÜS oluşturmak için zorunludur.
- İç fındıkKabuklu fındığın sert kabuğundan çıkarılmış içi; natürel iç fındık işlenince beyazlatılmış, kavrulmuş veya kıyılmış ürüne dönüşür.
- Kabuklu fındıkZuruf veya kapçığından ayrılmış, sert kabuğu üzerinde duran fındık; üreticinin TMO'ya ve borsaya getirdiği temel satış biçimi.
- KalibreNohut gibi tanelerin iriliğini anlatan ölçü; TS 142’de boylar yuvarlak delikli elekle (8 mm, 9 mm) ve kalibre karşılığıyla verilir.
- KarkasKesilen hayvanın kanı akıtılıp baş ve ayakları ayrıldıktan, derisi yüzülüp iç organları çıkarıldıktan sonra kalan gövdesi.
- Kavlak (Antep fıstığı)Kırmızı dış kabuğu soyulup kurutulmuş sert kabuklu Antep fıstığı; ben kavlak, boz kavlak ve meverdi kavlak gibi tiplerle işlem görür.
- Kuru üzüm tip numarasıÇekirdeksiz kuru üzümde tanelerin renk dağılımına göre verilen 7, 8, 9, 10 gibi kalite numarası; numara büyüdükçe sarı tane payı artar.
- Kusurlu taneTahıl analizinde cılız, diğer hububat, haşere tahribatı ve ısı zararı gibi unsurların toplamı; TMO baremlerinde grubu belirleyen ölçüt.
- Künye (hal)Hal mevzuatında malın üretim yerini, cinsini, miktarını ve sahibini gösteren barkodlu etiket veya bu bilgileri taşıyan belge.
- Kütlü pamukTarladan toplanan, lifi henüz çekirdeğinden (çiğitten) ayrılmamış ham pamuk; çırçırdan geçince lif ve çiğit elde edilir.
- Lif pamuk (mahlıç)Çırçırda çiğitten ayrılıp temizlenmiş ve balya halinde preselenmiş pamuk elyafı; borsalarda mahlıç veya preseli pamuk diye de geçer.
- Lisanslı depoTarım ürünlerini ticari amaçla, devlet lisansı ve denetimiyle depolayan, karşılığında ürün senedi düzenleyen tesis.
- Lisanslı depo ücret tarifesiLisanslı depo işletmesinin depolama hizmetleri karşılığında alabileceği ücretleri gösteren, Bakanlıkça onaylanıp ilan edilen tarife.
- Makarnalık buğdayİrmik ve makarna üretiminde kullanılan Triticum durum buğdayı; protein, hektolitre ve camsılık kalitesini belirler.
- MikronerPamuk lif analizinde lif inceliğini gösteren, HVI cihazıyla ölçülen ve MIC kısaltmasıyla raporlanan değer.
- Muamele (işlem) adediBir borsa bülteninde belirli ürün ve tip için o gün tescil edilen ayrı alım satım işlemlerinin sayısı.
- MudiÜrününü depolanmak üzere lisanslı depoya teslim eden ya da depo işletmesinin düzenlediği ürün senedini mevzuata uygun olarak elinde tutan kişi.
- Müdahale alımıTMO’nun piyasayı düzenlemek amacıyla ilan ettiği fiyattan üreticiden ürün satın alması; TMO belgelerinde müdahale alım fiyatı denir.
- Müstahsil makbuzuTüccarın gerçek usulde vergilendirilmeyen çiftçiden mal alırken düzenlediği, alıcıda kalan nüshası fatura yerine geçen iki nüshalı belge.
- NadasToprağın işlenip bir üretim dönemi ekilmeden bırakılması; kurak bölgelerde nem biriktirmek ve yabancı otları azaltmak için uygulanır.
- Natürel sızma zeytinyağıYalnız mekanik yollarla elde edilen, serbest yağ asitliği oleik asit cinsinden 100 gramda 0,8 gramı geçmeyen zeytinyağı sınıfı.
- NumuneBir ürün partisinin tamamını temsil etmek üzere usulüne göre alınan, analiz ve fiyatlandırmaya esas olan küçük örnek.
- Pirina yağıRafine pirina yağı ile doğrudan tüketime uygun natürel zeytinyağlarının karışımı; serbest yağ asitliği en fazla yüzde 1'dir.
- Prim ve indirim tarifesiKarıştırılarak depolanan üründe teslimde çıkan küçük kalite farklarının hangi oranda ve hangi fiyatla telafi edileceğini gösteren tarife.
- Protein oranıTanedeki proteinin yüzde payı; ekmeklik ve makarnalık buğdayda TMO baremine göre grubu ve fiyatı belirleyen ana kalite ölçütü.
- RandımanBir üründen elde edilen değerli kısmın oranı; fındıkta sağlam iç oranı, pamukta lifin kütlüye oranı, unda öğütme verimi.
- Re'sen tescilSüresinde borsaya bildirilmeyen bir alım satımın, denetimde tespit edilince borsa tarafından kendiliğinden kayda alınması.
- Referans fiyatBorsa salonunda bir heyet veya meslek grubu üyelerince seans sonunda tespit edilen gösterge fiyat; tek tek tescil kayıtlarının ortalaması değildir.
- Riviera zeytinyağıRafine zeytinyağı ile doğrudan tüketime uygun natürel zeytinyağlarının karışımından oluşan, serbest yağ asitliği en fazla yüzde 1 olan yağ.
- Rutubet (nem)Tanedeki suyun ağırlıkça yüzde payı; depolama güvenliğini, alımın kabul veya reddini ve bazı ürünlerde ağırlık hesabını belirler.
- SalamuraZeytinin yenilebilme olgunluğu kazanması ve korunması için hazırlanan, gerektiğinde katkı eklenen belirli derişimdeki tuzlu su çözeltisi.
- Salon satışıÜrünün borsanın satış salonunda numune, tip veya pazarlık esasıyla alıcılara sunulup satıldığı borsa içi işlem biçimi.
- SedimantasyonBuğday ununda Zeleny testiyle ml cinsinden ölçülen, protein miktarı ve kalitesini yansıtan ekmekçilik ölçütü.
- Serbest yağ asitliğiZeytinyağında oleik asit cinsinden 100 gramda bulunan serbest yağ asidi miktarı; natürel sızma, birinci ve ham yağ sınıflarını ayırır.
- Sertifikalı tohumTarla ve laboratuvar kontrolleriyle genetik, fiziksel, biyolojik ve sağlık değerlerinin standarda uygunluğu belgelenmiş tohumluk.
- Sofralık zeytinKültür zeytininin acılığı giderilip fermantasyonla veya fermantasyonsuz, gerektiğinde katkı eklenerek yenilebilir hale getirilmiş meyvesi.
- Sözleşmeli üretimÜretici ile alıcının ürün, miktar, teslim ve fiyat şartlarını üretimden önce yazılı sözleşmeyle belirlediği tarımsal üretim modeli.
- Şahit numuneAnaliz sonucuna itiraz ya da cihaz kontrolü için saklanan, analizde kullanılan numuneyle aynı partiden ayrılmış yedek örnek.
- TacirBir ticari işletmeyi kısmen de olsa kendi adına işleten kişi; borsa tescilinde yükümlülük dağılımı bu sıfata göre değişir.
- Tarım satış kooperatifiÜreticilerin ürünlerini daha iyi şartlarla değerlendirmek için kurduğu, en az otuz ortaklı, sınırlı sorumlu ve değişir sermayeli tüzel kişilik.
- Tarım sigortası (TARSİM)Üreticilerin bitkisel ve hayvansal üretimde kanunda belirtilen risklerden doğan zararlarını tazmin eden, Devlet prim desteği alan sigorta sistemi.
- Tarife kotasıBelirli bir ithalat hacmiyle sınırlı tutulan indirimli veya tercihli gümrük tarifesi; tespit edilen miktara ulaşıldığında sona erer.
- Tartım makbuzuLisanslı depoya giren veya depodan çıkan ürünün brüt ve net ağırlığını gösteren, tartıcının imzaladığı ve ciro edilemeyen belge.
- TescilBorsaya tabi bir alım satımın ticaret borsasının kayıtlarına geçirilmesi; en az miktarın üzerindeki işlemlerde zorunludur.
- Tescil ücretiBorsaya tescil edilen alım satımın bedeli üzerinden alınan nispi ücret; üst sınırı kanunla, oranı borsa meclisince belirlenir.
- Ticaret borsasıBorsaya dahil maddelerin alım satımını düzenleyen, oluşan fiyatları tespit, tescil ve ilan eden kamu tüzel kişiliğine sahip kurum.
- TMO (Toprak Mahsulleri Ofisi)Hububat başta olmak üzere bazı tarım ürünlerinde alım fiyatı ilan edip üreticiden ürün alan, piyasa düzenleyici kamu kuruluşu.
- TOBB (Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği)Odalar ve borsaların üst kuruluşu; kamu kurumu niteliğinde meslek kuruluşu olarak borsa yönetmeliklerini hazırlar ve fiyatları derler.
- TohumlukBitkilerin çoğaltılmasında kullanılan tohum, yumru, fide, fidan veya çelik gibi bitki kısımları; üretimi ve ticareti 5553 sayılı Kanuna tabidir.
- Toptancı haliSebze ve meyve gibi hal mallarının toptan alım satımının ve kaydının yapıldığı, belediye veya özel kişilerce kurulan yer.
- TÜRİB (Türkiye Ürün İhtisas Borsası)Lisanslı depolarda saklanan ürünlerin elektronik ürün senetlerinin (ELÜS) alınıp satıldığı anonim şirket statüsündeki ürün ihtisas borsası.
- Ürün ihtisas borsasıStandartlara göre tasnif edilmiş ürünlerin, ürün senetlerinin ve alivre sözleşmelerin ticaretini yürüten anonim şirket statüsündeki borsa.
- Ürün senediLisanslı depoya teslim edilen tarım ürününün mülkiyetini temsil eden, rehin ve teminat olarak kullanılabilen kıymetli evrak.
- Vadeli işlem sözleşmesiBelirli bir dayanak ürünü önceden belirlenmiş vade, fiyat ve miktarla alma veya satma yükümlülüğü getiren, borsada işlem gören standart sözleşme.
- Yabancı maddeÜrün tanesi dışında kalan taş, toprak, ot tohumu, sap gibi organik ve inorganik maddeler; baremde ayrı sınırlarla ölçülür.
- Yetkili sınıflandırıcıLisanslı depoya gelen tarım ürününü analiz edip standarda göre sınıflandıran ve belgelendiren, Bakanlıkça lisanslı laboratuvar.
- Zıt renkli ekmeklik buğdayBeyaz ekmeklik buğday içindeki kırmızı taneler ile kırmızı ekmeklik buğday içindeki beyaz taneler; oranı sınıf belirlemede kullanılır.
- Zirai stopajÇiftçiden alınan zirai ürün ve hizmet bedelinden alıcının kesip vergi dairesine yatırdığı gelir vergisi tevkifatı.
- Zuruflu fındıkKabuğu üzerinde çotanak, çotanak parçası veya tekleme gibi bitkisel kısımlar yapışık kalmış fındık; TMO alımında oranı sınırlıdır.