Borsada ürün satışı adım adım: kantardan ödemeye

Hasattan sonra ürünü ticaret borsasına götüren bir üretici, birkaç saat içinde kantar, numune, laboratuvar, satış salonu ve tescil masasından geçer. Bu rehber, akışı borsaların kendi yayımladığı belgeler üzerinden sırayla anlatır. Örnek olarak elektronik salonu olan Polatlı Ticaret Borsası, pazarlık usulünün yazılı kurallarını yayımlayan İzmir Ticaret Borsası ve hububat-bakliyat salonları bulunan Gaziantep Ticaret Borsası kullanılmıştır. Her borsanın iç işleyişi kendi alım satım yönetmeliğine göre değişebilir.

Satıştan önce

• Kayıt şartı yok: 5174 sayılı Kanunun 32. maddesine göre üretici, borsaya kaydolmadan kendi malını borsada satabilir. İzmir Ticaret Borsasının yönetmeliği bu durumda üreticinin, üretici olduğunu ve ürettiği miktarı borsa idaresine belgeyle göstermesini ister; diğer borsaların uygulaması için ilgili borsaya sormak gerekir.
• Ürünü temizlemek: Yabancı madde oranı analizde ölçülür ve fiyatı düşürür. TMO'nun fındık belgesi üreticilere ürünü satıştan önce taş, toprak ve yabancı maddeden temizlemeyi önerir; aynı mantık hububatta da geçerlidir. Ayrıntı için yabancı madde ve kusurlu tane rehberine bakın.
• Rutubet: Islak ürün hem fire hem ret riski taşır; hububat rutubeti ve kurutma rehberi sınırları anlatır.
• ÇKS kaydı: Borsa satışı için şart değildir, ama destek başvurusu ve TMO satışı için gerekir. Bkz. Çiftçi Kayıt Sistemi.

Adım adım akış

Adım	Ne olur?	Ortaya çıkan kayıt
1. Kantar	Araç sıraya alınır, dolu tartılır, satıcı ve ürün bilgisi sisteme girilir	İlk tescil pusulası
2. Numune	Araçtan sonda ile temsili numune alınır	Şahit numune
3. Laboratuvar	Yabancı madde, hektolitre, rutubet, protein ve tane kusurları ölçülür	Analiz raporu
4. Salon	Numune ve rapor salona gelir, alıcılar fiyat verir	Satış fiyatı, alıcı
5. Onay	Üretici fiyatı kabul eder ya da reddeder	Onaylı işlem
6. Teslim	Ürün alıcının deposuna gider, net kilo belirlenir	Teslim tartısı
7. Ödeme ve belge	Bedel ödenir, işlem tescil edilir, makbuz düzenlenir	Tescil beyannamesi, müstahsil makbuzu

1. Kantar

Polatlı Ticaret Borsasının 2023 faaliyet raporuna göre üreticilere ve tacirlere ait araçlar kantar tartımı ve numune alınması için borsa görevlilerince sıraya alınır. 80 ton kapasiteli elektronik kantarda önce satıcıya ve ürüne ait bilgiler bilgisayara işlenir, tartım yapılır ve "ilk tescil pusulası" düzenlenerek ürün işlem sırasına alınır.

2. Numune

Aynı rapora göre numune otomatik sonda ile standartlara uygun biçimde alınır ve taşıyıcı borularla laboratuvara gönderilir. Gaziantep Ticaret Borsasının numune alma noktasında iki otomatik sonda makinesi bulunur; sonda ile alınan ya da elle getirilen buğday, arpa, mercimek, nohut ve mısırın rutubet, protein ve hektolitre analizleri iki dakika içinde yapılarak üyeye teslim edilir.

Numunenin borsa dışında, satıcı tarafından getirildiği borsalar da vardır. İzmir Ticaret Borsasının özel yönetmeliği, numunenin satıcı tarafından malın niteliğini temsil edecek şekilde alınıp salona getirildiğini, numunenin esas partiyi temsil etmesinin satıcının sorumluluğunda olduğunu ve bu "şahit numunenin" anlaşmadan sonra iki tarafı da bağladığını yazar. Numune konusu salon satışı ve numune rehberinde ayrıntılı işlenir.

3. Laboratuvar

Polatlı'da numune ikiye bölünür: şahit numune ve test numunesi. Önce yabancı madde tayini yapılır, ardından hektolitre, rutubet ve protein hızlı yöntemle belirlenir. Mühendisler süne-kımıl ve haşere zararı, zıt sınıf ve diğer tahıl taneleri, cılız-kırık tane ve kızışmış tane gibi kusurları tespit eder. Raporda borsanın laboratuvarının TÜRKAK tarafından TSE EN ISO/IEC 17025:2017 kapsamında akredite edildiği ve analizlerin TS 2974 Buğday Standardına göre yapıldığı belirtilir. Ölçütlerin anlamı için hektolitre, protein ve kalite kriterleri rehberine bakabilirsiniz.

4. Salonda satış

Polatlı'nın elektronik salonunda numune, analiz raporuyla birlikte numune tabağına konur ve salona gönderilir. Ürünler onlu gruplar halinde konveyöre yerleştirilir ve her ürüne ortalama 6 dakika süre verilerek seans başlatılır. Üyeler kendilerine ayrılan ekrandan analiz sonuçlarını görür ve fiyat artırarak ya da tek fiyat girerek teklif verir. Fiyat artışlarını üreticiler de salondaki ekranlardan izler.

İzmir Ticaret Borsasının yönetmeliğine göre salonda fiyat temel olarak karşılıklı anlaşma (pazarlık) usulüyle bulunur; satıcının talebiyle açık artırma da yapılabilir. Mal ise üç şekilde sunulur: numune üzerine, tip ve nitelik belirlenerek ya da beğenmek şartıyla. Gaziantep Ticaret Borsası da bakliyat ve hububat salonlarında pazarlık kültürünün teknolojik imkânlarla birleştirildiğini, oluşan fiyatların önce salondaki üyelere, sonra web sitesi ve mobil uygulamayla herkese duyurulduğunu anlatır.

5. Üreticinin onayı

Polatlı'da satış bitince ürünün kime satıldığı salonda anons edilir; alıcısı ve fiyatı belli olan ürün üreticiye bildirilir. Üretici değerlendirmesini yapar ve işlem onaylanır ya da iptal edilir. Ardından numune; alıcının depo numarası, laboratuvar raporu ve satış fiyatını içeren ilk tescil pusulasıyla birlikte torbalanarak üreticiye verilir.

6. Teslim ve tartı

Polatlı raporuna göre borsa üyeleri o gün satın aldıkları ürünleri depo önünde istifler. İzmir'in özel yönetmeliği teslim kurallarını ayrıntılı yazar:

• Hazır alım satımda ürün, anlaşma günü saat 16.00'dan başlayarak 48 saat içinde teslim edilir.
• Haklı sebeple satıcı sözleşmedeki miktardan yüzde 2 eksik veya fazla teslim edebilir; "takriben" kaydıyla yapılan satışlarda bu pay yüzde 5'tir.
• Malın net kilosu teslim anında belirlenir; irsaliye ve fatura salonda açıklanan fiyat ve nitelikle, ölçülen net kiloya göre kesilir.
• Teslim yeri beyannamede yazılır. "Alıcı deposunda teslim"de malı araçtan depoya taşıma masrafı satıcıya, "satıcı deposunda teslim"de depodan araca yükleme masrafı alıcıya aittir.

Teslim yerinin maliyeti fiyatı etkiler; uzak bir alıcıya satışı tartmak için nakliye farkı aracını kullanabilirsiniz.

7. Ödeme ve belgeler

İzmir'in yönetmeliğine göre mal bedeli, malın alıcıya usulüne uygun teslimini izleyerek derhal ödenir; aksi hâlde alıcı satıcının zararını karşılar. Satıcı her alım satımda alıcıdan garanti isteyebilir, alıcı bunu 48 saat içinde vermezse satıcı malı teslim etmeyebilir. Polatlı Ticaret Borsası da salonda üreticinin ürününü peşin bedelle satabildiğini vurgular.

Tescil yönetmeliğine göre alım satım beyannamesi üç nüsha düzenlenir. Borsa beyannamenin her üç nüshasına "tescil edilmiştir" kaşesini basar, aslını saklar, diğer iki nüshayı ilgililere verir ve işlemi tescil defterine işler (madde 19). Borsa yerinde yapılan işlem aynı gün tescil edilir (madde 11). Alıcı tacir ayrıca VUK'un 235. maddesine göre müstahsil makbuzu düzenler ve bir nüshasını çiftçiye verir. Makbuzdaki gelir vergisi kesintisi için müstahsil makbuzu ve stopaj rehberine, ücretin kendisi için borsa tescil ücreti rehberine bakın.

Anlaşmazlık çıkarsa

İzmir Ticaret Borsası yönetmeliğinin 26. maddesine göre numune ile ya da nitelik belirtilerek yapılan satışta kalite anlaşmazlığı çıkarsa, borsa bilirkişilerince alınan numuneler iki tarafın huzurunda mühürlenir, rapora bağlanır ve hakem heyetine sunulmak üzere borsaya bırakılır. Taraflar olası anlaşmazlık için tescil beyannamesinde mahkeme veya borsa hakem yolunu seçer ve bu seçim beyannamede belirtilmek zorundadır.

Satış bültene nasıl yansır?

Tescil edilen işlemin fiyatı, alım ve satım şekliyle birlikte aynı gün borsada ilan edilir; tarafların adı ve özel şartlar açıklanmaz (tescil yönetmeliği madde 12). Bu sitedeki buğday, arpa ve nohut sayfalarında gördüğünüz günlük özetler bu ilanlardan derlenir. Bülten sütunlarının okunuşu için borsa bülteni nasıl okunur rehberine, terim için salon satışı maddesine bakabilirsiniz.