Yabancı madde ve kusurlu tane: sınırlar ve analiz

Bir parti buğdayın fiyatını yalnız protein ve hektolitre belirlemez. Laboratuvarda numuneden ayrılan taş, toprak, ot tohumu, sap parçası, kırık ve böcek yemiş taneler de rapora geçer ve ürünün hangi gruba gireceğini, hatta alınıp alınmayacağını etkiler. Bu rehber, "sağlam hububat dışındaki maddelerin" nasıl sınıflandığını, nasıl ölçüldüğünü ve TMO baremlerindeki sınırları ayrıntılı anlatır. Genel kalite ölçütleri için hektolitre, protein ve kalite kriterleri rehberine bakabilirsiniz.

İki ayrı başlık: yabancı madde ve kusurlu tane

TMO baremleri numunedeki sağlam olmayan kısmı iki başlıkta toplar. Arpa bareminde bu ayrım açıkça yazılıdır:

Başlık	Kalemler (arpa bareminden)
Diğer muhtelif maddeler, grup belirleyen	Zararlı ot tohumları, diğer ot tohumları, yabancı organik madde, kavuz, sürmeli-rastıklı tane
Diğer muhtelif maddeler, grup belirlemeyen	Kızışmış veya kurumuş esmerleşmiş tane, fusarium etkisine maruz kalmış tane, çürümüş tane, diğer zarar görmüş tane, yabancı inorganik madde, çavdarmahmuzu, hayvan kaynaklı tüy, kıl, dışkı
Kusurlu taneler	Cılız ve buruşuk tane, diğer hububat, haşere tahribatı, fazla ısıya maruz kalmış tane

Buğday baremlerinde kusurlu tane başlığına embriyosu kararmış tane, makarnalık buğdayda ayrıca lekeli benekli tane eklenir. Kırık tane ve çimlenmiş-filizlenmiş tane ayrı satırlarda ölçülür.

TMO 2026 baremindeki sınırlar

Buğday

Kalem	Ekmeklik buğday (1./2./3. grup)	Makarnalık buğday (1./2./3. grup)
Diğer hububat	en çok %2 / %2,01–3 / %3,01–5	en çok %2 / %2,01–4 / %4,01–5
Haşere tahribatı	en çok %1 / %1,01–2 / %2,01–3,5	en çok %1,5 / %1,51–2,5 / %2,51–3,5
Zıt renkli ekmeklik buğday	%0–5 / %5,01–15 / %15,01–25	–
Diğer muhtelif maddeler	%0–3, grup belirleyici değil	%0–3, grup belirleyici değil

Cılız-buruşuk tane ile embriyosu kararmış ve fazla ısıya maruz kalmış taneler (makarnalıkta ayrıca lekeli benekli tane) buğday baremlerinde grup belirleyici değildir. Barem sınırları dışında kalıp satın alma sınırları içinde olan buğday, TMO'nun 2026 esaslarına göre düşük vasıflı kodla alınır. Gruplar ve kodlar için buğday sınıfları ve standartları rehberine bakın.

Arpa

Arpada yabancı madde kalemleri grubu doğrudan belirler. 2026 bareminde 1. ve 2. grup sınırları şöyledir: zararlı ot tohumları en çok %0,10 ve %0,11–0,20; diğer ot tohumları, yabancı organik madde ve kavuz için en çok %3 ve %3,01–18; sürmeli-rastıklı tane en çok %0,40 ve %0,41–1,00; diğer hububat en çok %5 ve %5,01–14; haşere tahribatı en çok %3,5 ve %3,51–14. Hektolitrede 64,0 kg ve üzeri 1. grup, 63,9 ve altı 2. gruptur. Bkz. arpa.

Mısır ve fındık

Ürün	Kural	Kaynak
Mısır	Kusurlu tane toplamı 1. sınıfta en çok %5, 2. sınıfta %12; diğer muhtelif maddeler toplamı 1. sınıfta en çok %3, 2. sınıfta %12	TMO 2025 mısır baremi
Mısır	Kırık tane %0–5 (1. sınıf), %5,01–12 (2. sınıf); yabancı inorganik madde en çok %2; çürümüş tane en çok %0,50	TMO 2025 mısır baremi
Kabuklu fındık	Yabancı madde %0,5'ten fazlaysa alınmaz; zuruflu tane %3'ü, çatlak-kırık ve kabuğundan çıkmış iç toplamı %10'u aşarsa alınmaz	TMO 2026/27 fındık belgesi
Kabuklu fındık	Grup karışımı %5'in üzerindeyse, üretici kabul ederse bir alt grup fiyatıyla alınır	TMO 2026/27 fındık belgesi

Fındıktaki randıman hesabı için fındık randımanı ve fiyatlama, mısır için mısır sayfasına bakabilirsiniz.

Fındıkta analiz yöntemi de TMO belgesinde yazılıdır: alınan numunenin yalnız 1 kilogramı kullanılır; bunun 250 gramı fiziki analize girer, 750 gramı şahit numune olarak saklanır. Analizde yabancı madde, diğer gruplardan karışma, zuruflu fındık, çatlak-kırık ve kabuğundan çıkmış iç, rutubet, çürük-bozuk ve buruşuk iç ile sağlam iç oranları belirlenir. Yabancı madde, zurufluluk veya rutubet nedeniyle reddedilen üreticiye ret belgesi verilir ve yeni randevu tarihi tanınır; çürük-bozuk, buruşuk ve sağlam iç oranı nedeniyle reddedilene ise yeniden randevu verilmez.

Analiz nasıl yapılır?

Polatlı Ticaret Borsasının 2023 faaliyet raporuna göre borsa laboratuvarında numune ikiye bölünür ve ilk aşamada yabancı madde tayini yapılır; ardından mühendisler süne-kımıl ve haşere zararı, zıt sınıf ve diğer tahıl taneleri, cılız-kırık tane, kavuz, embriyosu kararmış ve kızışmış taneleri ayırır.

TMO'daki işleyişi Ankara Üniversitesinden Boy ve Birsin'in 2025 tarihli makalesi ayrıntılı anlatır:

1. Araçtan otomatik veya el sondasıyla alınan ilk numuneler karıştırılarak en az 5 kg'lık paçal numune elde edilir ve bölücüyle 1 kg'lık temsili numuneye indirilir.
2. Numunenin renk ve kokusu kontrol edilir, ardından üstte 3,55 mm ve ortada 1 mm delikli iki elekten oluşan "dogaj eleğine" dökülüp 30 saniye elenir.
3. 3,55 mm eleğin üstünde kalan kısım çavdarmahmuzu, sürme ve rastık yönünden kontrol edilir.
4. Temiz numunenin NIT cihazında rutubet, hektolitre, protein, sedimantasyon ve yaş gluten değerleri ölçülür.
5. Numune bölünerek iki adet 50 gramlık paralel analiz örneği hazırlanır; biri analiz masasına yayılır ve pensle diğer ürün taneleri ile canlı-cansız yabancı maddeler ayrılır.

TMO'nun 2023 genel yazısı ayrıntıları tamamlar: cılız ve buruşuk taneler uzun delikli metal elekle ayrılır (ekmeklik buğday ve arpa için 2,0 mm, makarnalık buğday ve tritikale için 1,9 mm, çavdar için 1,8 mm). Sağlam hububat dışındaki tüm kalemler virgülden sonra iki hane, yani 0,01 gram hassasiyetle hesaplanır; örneğin kırık tane yüzde 2,39, yabancı inorganik madde yüzde 0,16 gibi.

Neden önemli?

• Fiyat ve grup: Diğer hububat veya haşere tahribatı bir eşiği aştığında ürün bir alt gruba iner; arpada ot tohumu ve kavuz da grubu düşürür.
• Depolama: Sumiahadi, Mülayim ve Acar'ın derlemesine göre yabancı maddeler ve özellikle kırık ve zarar görmüş taneler böceklerin ve larvaların ilk geliştiği yerlerdir; kırıntılar depo ilaçlamasında fumigasyonun etkinliğini azaltır. Derleme, yabancı madde miktarı yüzde 6'yı aştığında fumigasyon etkisinin belirgin biçimde düştüğünü bildiren bir çalışmaya atıf yapar.
• Kızışma: Tarım ve Orman Bakanlığının çiftçi kitabı, ambara konacak arpada kızışmaya yol açmaması için yabancı tohum bulunmamasını ister.

Depodaki riskler için hububat depolama ve kayıpları rehberine bakın.

Bültende nasıl görünür?

Borsalar kalite farkını ürün adına yansıtır. Polatlı Ticaret Borsasının 30 Ekim 2026 bülteninde aynı gün "kırmızı ekmeklik buğday (2. derece)", "düşük vasıflı kırmızı ekmeklik buğday" ve "standart dışı buğday" ayrı satırlarda ve farklı ortalama fiyatlarla yer alır. Bu yüzden iki fiyatı karşılaştırmadan önce satırın hangi kaliteyi temsil ettiğine bakmak gerekir; ayrıntı borsa fiyatları neden farklı rehberinde. Terimler için yabancı madde ve düşük vasıflı maddelerine, güncel fiyatlar için Polatlı borsasına bakabilirsiniz.