Borsa tescil ücreti kim öder, nasıl hesaplanır?

Borsada tescil edilen her alım satımdan, işlemin bedeli üzerinden küçük bir oranda ücret alınır. Bu ücret, borsanın gelir kalemlerinden biridir ve tescilin, dolayısıyla borsa bültenlerindeki fiyatların ham maddesidir. Tescilin genel kuralları ticaret borsasında tescil nedir rehberinde anlatıldı; bu sayfa yalnız ücrete odaklanır: üst sınır, ödeme yükümlüsü, ödeme zamanı, gecikme ve iade. Kaynaklar 5174 sayılı Kanun ile "Ticaret Borsalarına Tabi Maddeler ve Bu Maddelerin Alım veya Satımlarının Tescili Hakkında Yönetmelik"tir.

Tescil ücreti nedir, nereden gelir?

Yönetmeliğin 14. maddesi tescil ücretini, tescil edilen muamelenin bedeli üzerinden nispi olarak alınan ücret diye tanımlar. 5174 sayılı Kanunun 49. maddesi ticaret borsasının gelirlerini sayarken "muamele tescil ücreti"ni kayıt ücreti ve yıllık aidatla birlikte ilk sıralara koyar. Yani ücret, sabit bir tutar değil işlemin değerine bağlı bir orandır.

Yasal sınırlar

Kanun ve yönetmelik oranı değil, oranın tavanını belirler. Somut oranı her borsanın meclisi kararlaştırır.

Kural	Kaynak
Oran, malın alım satım değerinin azami binde ikisi	5174 m.46, Yönetmelik m.14
İşlem başına toplam ücret tavanı, yıllık aidat tavanının yüzde onundan az, tamamından fazla olamaz	5174 m.46, Yönetmelik m.14
Ürün senedi alım satımında oran en çok on binde beş	5174 m.46, Yönetmelik m.14
Meclis borsa içi ve borsa dışı işlemler için farklı oran belirleyebilir; bu durumda borsa içi oran daha düşük belirlenir	Yönetmelik m.14
İhracatın tescilinden ücret alınmaz; ihraç edilecek malın yurt içi alımı ücrete tabidir	5174 m.46, Yönetmelik m.14
Ücret her işlem için ayrı ayrı hesaplanır	Yönetmelik m.14

Hesap mantığı

Ücret = işlem bedeli × borsanın oranı; sonuç, işlem başı tavanı aşarsa tavan uygulanır. Yasal en yüksek oranla basit bir örnek vermek gerekirse, 1.000.000 TL'lik bir alım satımda binde iki 2.000 TL eder. Gerçek oran meclis kararına bağlıdır ve tavanın altında olabilir; borsa içi işlemler için ayrı ve daha düşük bir oran da seçilebilir. İşlem bedelini bulmak için miktar ve fiyatı hasılat hesaplama aracına girebilirsiniz.

Kim öder?

Ödeme yükümlüsü, tescil yükümlüsüyle aynıdır. Yönetmeliğin 10. maddesi bunu şöyle düzenler:

• Aynı borsanın alanındaki taraflar: İşlem, borsa örf ve adetlerine göre belirlenen tarafça tescil ettirilir ve ücreti o öder. O taraf yoksa yükümlülük diğer tarafa geçer. Örneğin İzmir Ticaret Borsasının alım satım özel yönetmeliği, kendi alanında işlemin "İzmir Ticaret Borsası örf ve adetlerine göre satıcı tarafından" tescil ettirileceğini yazar. Başka borsalarda örf farklı olabilir.
• Farklı yerlerdeki taraflar: Yazışma, telefon veya elektronik ortamda yapılan işlemde sözleşmenin kabulle tamamlandığı yerdeki taraf, o yerin borsasına öder. Bu yer belirlenemezse satıcı, kendi merkezinin bulunduğu borsaya öder.
• Karşı tarafın yerinde borsa yoksa ya da taraf yurt dışındaysa: Diğer taraf kendi merkezinin borsasına tescil ettirir.
• Üretici ile tacir: Borsa çalışma sınırları dışında yapılan alım satımda taraflardan biri tacir veya sanayici sıfatı olmayan üreticiyse, tescil ve ücret yükümlülüğü tacir ya da sanayiciye aittir. İki taraf da böyle üreticiyse tescil zorunluluğu yoktur.
• Borsa üyeleri: Çalışma alanı dışında yaptıkları ve yukarıdaki hâllere girmeyen alım satımları, kayıtlı oldukları borsaya tescil ettirip ücretini öderler.

TMO alımları

Yönetmeliğe göre kamu iktisadi kuruluşlarının destekleme alım ve satımlarına ait tescil ücreti, işlemi izleyen en geç otuz gün içinde ilgili borsaya ödenir. TMO'nun 2026 hububat duyurusu, TMO iş yerlerine satılan ürünün borsa tescil ücretinin TMO tarafından karşılanacağını belirtir. Yıllara göre TMO koşulları için TMO alım fiyatları tarihçesi sayfasına bakabilirsiniz.

Ne zaman ödenir?

Yönetmeliğin 14. maddesine göre esas olan, ücretin tescil sırasında tescil ettiren tarafça peşin ödenmesidir. Meclis iki kolaylık tanıyabilir: üyelerden ileride yaptıracakları tescillere mahsuben avans almak ya da üyelerin tescil ücretlerinin toplamının en geç on beş gün içinde bir defada ödenmesine izin vermek.

Tescil süreleri de ücretin zamanını belirler. Yönetmeliğin 11. maddesine göre borsa yerinde yapılan işlem aynı gün, borsa dışında alınıp satılmasına izin verilen maddeler en geç otuz gün içinde, ihracat ise anlaşmanın ardından tescil ettirilir.

Sonradan değişen tutar

Tescilden sonra tarafların birlikte yaptığı ve ücreti etkileyen değişiklikler tescil günü borsaya bildirilir. Değişiklik ücreti artırıyorsa fark tahsil edilir; azaltıyorsa ve aynı gün bildirilmişse fazla alınan ücret iade edilir (Yönetmelik m.14).

Gecikme, ceza ve tahsil

Durum	Sonuç	Kaynak
Geçerli bir neden olmadan süresinde tescil ettirmemek	Ücret yüzde elli fazlasıyla alınır	5174 m.46, Yönetmelik m.11
Ücretin süresinde ödenmemesi	6183 sayılı Kanuna göre günlük gecikme zammı	5174 m.77, Yönetmelik m.11
Denetimde tescilsiz işlem tespiti	İşlem resen tescil edilir, yüzde elli fazla uygulanır	Yönetmelik m.15
Kayıtlı aracı olmadan aracılık işlemi yapmak	O işlemin tescil ücreti beş misli alınır	5174 m.47
Tahsil kararları	Yönetim kurulu kararları ilam hükmündedir, icra dairesince yerine getirilir	5174 m.77
Zamanaşımı	Tescil ücreti ve gecikme zammının tahsil zamanaşımı beş yıl	5174 m.77, Yönetmelik m.11

Mücbir sebepler meclisçe kabul edilirse yüzde elli fazlalık uygulanmaz. Meclis, tahsili imkânsızlaşan ücretlerin takibinden vazgeçmeye de karar verebilir; bu karar aynı durumdaki tüm üyeleri kapsar ve yılda bir defa alınır.

İptal ve iade

Yönetmeliğin 13. maddesine göre tescil edilmiş bir işlem tarafların yazılı başvurusuyla yönetim kurulu kararıyla iptal edilebilir ya da hakem heyeti veya mahkeme kararıyla feshedilebilir. Bu durumda ücret talep halinde iade edilir. Aynı işlem iki kez tescil edilmişse mükerrer tescil yönetim kurulu kararıyla iptal edilir.

Tescil ücretinin çiftçiye dolaylı etkisi

Ücreti çoğu zaman çiftçi değil tacir öder; ama tescilin kendisi çiftçi için de sonuç doğurur:

• Stopaj: 2009/14592 sayılı karara göre borsada tescil ettirilerek satın alınan hayvansal olmayan zirai mahsulde gelir vergisi kesintisi yüzde 2, tescilsiz alımda yüzde 4'tür. Ayrıntı müstahsil makbuzu ve stopaj rehberinde.
• Destek başvurusu: 2024 üretim yılı fark ödemesi tebliğine göre TMO'ya yapılan satışlar hariç, borsa altyapısı olan il ve ilçelerde desteklemeye esas belge olarak borsa tescil beyannamesi istenmiştir. Bkz. fark ödemesi ve tarım destekleri.
• Fiyat verisi: Tescil edilen işlemlerin fiyatı aynı gün ilan edilir; bültenlerin nasıl okunacağı borsa bülteni rehberinde anlatılır.

Ürün senedinde ücret ve Tazmin Fonu

5300 sayılı Kanunun 24. maddesine göre borsalarda işlem gören ürün senedi alım satımından alınan tescil ücretlerinin yüzde onu Lisanslı Depoculuk Tazmin Fonunun gelirleri arasındadır. Bu nedenle ELÜS işlemlerinde ödenen tescil ücretinin bir kısmı, depo işleticisinin yükümlülüğünü yerine getirmemesi hâlinde mudiye ödenecek tazminat havuzuna gider. Konu ürün senedi nasıl alınır satılır rehberinde ayrıca işlenir.

Borsaların sayfaları için örneğin Polatlı, Konya ve İzmir borsalarına; terim için tescil ücreti maddesine bakabilirsiniz.