Salon satışı ve numune: şahit numune, analiz, fiyat

Ticaret borsası salonunda alıcı bütün partiyi görmez; elindeki birkaç kilogramlık numuneye ve laboratuvar raporuna bakarak fiyat verir. Bu yüzden numunenin nasıl alındığı, kimin sorumluluğunda olduğu ve sonradan malla karşılaştırılırken neye göre karar verildiği, salon fiyatının güvenilirliğini belirler. Satışın tüm adımları borsada ürün satışı adım adım rehberinde anlatıldı; bu rehber numune ve salon kurallarına odaklanır.

Numune nasıl alınır?

Numunenin partiyi temsil etmesi için birden fazla noktadan alınması gerekir. TMO'nun 2023 hububat genel yazısı bu kuralları sayılarla verir:

Kural	Değer
15 tona kadar araç	En az 5 noktadan
15–30 tonluk araç	8 noktadan
30–50 tonluk araç	11 noktadan
Analiz hassasiyeti	Sağlam hububat dışı kalemler virgülden sonra 2 hane (0,01 g)
Depo numunesi	Bölücüyle 5'er kg'lık 3 numune: 2'si iş yerinde saklanır, 1'i laboratuvara gider
Açık yığın	Her 10 metrede 20 noktadan sonda; 10 metre için 8–10 kg numune

Ankara Üniversitesinden Boy ve Birsin'in TMO alımlarını anlatan makalesine göre ilk numuneler otomatik ya da el sondasıyla alınır, karıştırılarak en az 5 kg'lık paçal numune yapılır ve masa tipi ya da konik bölücülerle 1 kg'lık temsili numuneye indirilir. Fındıkta TMO, 1 kg'lık analiz numunesinin 250 gramını fiziki analizde kullanır, 750 gramını şahit numune olarak saklar.

Borsalarda numune

Polatlı Ticaret Borsası, araçtan otomatik sondayla standarda uygun numune aldığını, numunenin taşıyıcı borularla laboratuvara gittiğini ve orada numune ayırıcıyla "şahit numune" ve "test numunesi" olarak ikiye bölündüğünü anlatır. Gaziantep Ticaret Borsasının numune alma noktasında iki otomatik sonda bulunur; sondayla alınan ya da elle getirilen buğday, arpa, mercimek, nohut ve mısırın rutubet, protein ve hektolitre analizi iki dakikada yapılır.

İzmir Ticaret Borsasında ise yönetmeliğe göre numuneyi satıcı alır ve salona getirir. Numune miktarı, esas partinin nitelikleri hakkında ilk görüşte fikir verecek kadar olmalıdır ve yeterliliğine alıcı ile satıcı karar verir. Numunenin partiyi temsil etmesi satıcının sorumluluğundadır; yanında laboratuvar sonucu gibi destekleyici belgeler sunulabilir.

Analizden sonra numuneye ne olur?

TMO'nun 2023 genel yazısı bu konuda da kurallar koyar. Araçtan alınan numune, analizi yapılıp fiyat verildikten sonra araca geri dökülür ve kesinlikle üçüncü kişilere verilmez. Reddedilen ürünün numunesi, rutubet ve canlı haşere nedeniyle reddedilenler hariç, bir ay saklanır. Depo dolduğunda iş yerindeki ürün belgelerinin ağırlıklı ortalamaları, başmüdürlük laboratuvarının aynı depodan aldığı numunenin analiziyle karşılaştırılır; bu "otokontrol" sapma gösterirse ikinci ve üçüncü numune alınır. Üretici analize ya da verilen fiyata itiraz ederse, Hububat Alım ve Satış Esaslarına İlişkin Uygulama Yönetmeliğinin ilgili maddesine göre işlem yapılır ve bu bölüm iş yerlerine asılır.

Şahit numunenin hukuki etkisi

İzmir Ticaret Borsasının yönetmeliği şahit numunenin rolünü ayrıntılı tanımlar:

• Satıcının getirdiği numune şahit numunedir; anlaşma sağlandıktan sonra alıcıyı ve satıcıyı bağlar, borsa kontrolünde alınmadığı için borsayı bağlamaz.
• Anlaşmayla birlikte numune alıcıya teslim edilir; malla karşılaştırılıncaya kadar saklanmasından alıcı sorumludur.
• Kontrol satıcının deposunda yapılacaksa alıcı malın tamamını görür, yeniden numune alır ve şahit numuneyle karşılaştırır; en geç ertesi iş günü seans açılışına kadar cevap vermezse satıcı malı verip vermemekte serbest kalır.
• Kontrol alıcının deposunda yapılacaksa mal depoya ulaşınca yeni numune alınır; numune mala uygunsa mal kabul edilmiş ve akit tamamlanmış olur.
• Kalite anlaşmazlığında borsa bilirkişileri numune alır, numuneler iki tarafın huzurunda mühürlenir, rapora bağlanır ve hakem heyetine sunulmak üzere borsaya bırakılır.

Satış şekilleri

İzmir'in yönetmeliği salonda malın üç şekilde sunulabileceğini yazar: numune üzerine, tip ve nitelik belirlenerek ya da beğenmek şartıyla. Tip veya nitelik üzerinden satışta taraflar bir numune değil, satıcının beyan ettiği ve borsanın tayin ettiği tip ile anlaşılan nitelik, miktar ve fiyat üzerinden uzlaşır. Fiyat temel olarak karşılıklı pazarlıkla bulunur; satıcının talebiyle açık artırma da yapılabilir.

Polatlı'nın faaliyet raporuna göre 800 m²'lik satış salonunda 56 kişilik bir müstahsil tribünü ve konveyör sistemli alıcı üye koltukları bulunur; salonda oluşan fiyat hareketleri borsanın web sayfasından gerçek zamanlı izlenebilir. Bu elektronik salonda numune tabakları onlu gruplar halinde konveyöre yerleştirilir, her ürüne ortalama 6 dakika verilir ve alıcılar ekrandan analiz sonuçlarını görerek teklif verir. Gaziantep Ticaret Borsası da hububat ve bakliyat salonlarında pazarlık kültürünü teknolojiyle birleştirdiğini anlatır. Salon fiyatlarını incelemek için Polatlı, Gaziantep ve İzmir borsa sayfalarına bakabilirsiniz.

Seans saatleri ve korbey

İzmir Ticaret Borsasının işlem salonları sayfasına göre pamuk salonunda işlemler her gün 12.30–13.30 arasındadır; 12.30–12.40 arası "korbey" toplanır ve bu 10 dakikalık seansta pamuk standart tip belirtilerek satılır. Çekirdeksiz kuru üzüm salonunda işlemler 10.30–12.00 arasında numune görülerek yapılır. Her iki salonda da seans bitiminde o günün referans fiyatları tespit ve ilan edilir. Ürünler için lif pamuk ve kuru üzüm sayfalarına bakın.

Salon referans fiyatı nasıl tespit edilir?

İzmir'in yönetmeliği fiyat ilanını da kurala bağlar:

• Salon referans fiyatları, seans süresince işlem tahtasına yazılan işlemlere dayanır; ilan, fiyatların hangi gün ve saat aralığına ait olduğunu belirtir ve bu saatlerin dışındaki işlemler listeye alınmaz.
• Günceli yansıtmayan, tanımlı tiplerin dışında kalan ya da ödeme ve teslim şartları farklı olan işlemler "özel nitelikli işlem" sayılır, referans fiyata katılmaz ve listede "ÖZEL İŞLEM" notuyla gösterilir.
• İşlem olmayan günlerde taraflar hazırsa "alıcı teklifi" ve "satıcı teklifi" yazılabilir; bunlar gerçekleşmiş işleme dayanmadığı için fiyat kesimlerinde kullanılmaması tavsiye edilir. Hiç teklif yoksa "muamelesiz" yazılır.
• Sezon başında üreticiyi kaliteli ve erken ürüne teşvik için yapılan "sembolik fiyattan" alımlar gün fiyatının dışında tutulur.

Bu kurallar, bültende gördüğünüz fiyatın hangi işlemlere dayandığını anlamak için önemlidir. Okuma ipuçları için borsa bülteni nasıl okunur rehberine, terimler için salon satışı ve ağırlıklı ortalama fiyat maddelerine bakabilirsiniz.

Laboratuvar ve akreditasyon

5174 sayılı Kanunun 34. maddesi borsalara, ürünlerin tip ve vasıflarını belirlemek için laboratuvar kurma yetkisi verir. Polatlı Ticaret Borsası, 352 m²'lik hububat laboratuvarının TÜRKAK tarafından TSE EN ISO/IEC 17025:2017 kapsamında akredite edildiğini ve salona gelen tüm ürünlerin TS 2974 Buğday Standardına göre fiziki ve kimyasal analizden geçtiğini belirtir. Ölçülen değerlerin anlamı için yabancı madde ve kusurlu tane ve protein ve gluten rehberlerine bakabilirsiniz.