Borsa bülteni nasıl okunur? Fiyat, miktar, adet

Ticaret borsaları her iş günü, o gün tescil edilen alım satımları özetleyen bir bülten yayımlar. Bülten bir piyasa fotoğrafıdır ama okurken hangi sütunun neyi ölçtüğünü bilmek gerekir. Bu rehber, sütunların anlamını TOBB'un muamelat yönetmeliği, tescil yönetmeliği ve borsaların kendi düzenlemeleri üzerinden açıklar.

Bülten neden ve nasıl çıkar?

5174 sayılı Kanunun 34. maddesi borsaya, borsaya dahil maddelerin günlük fiyatlarını usulüne göre tespit ve ilan etme görevi verir. TOBB'un mevzuat sayfasında yayımlanan Türkiye Ticaret Borsaları Muamelat Yönetmeliği (madde 59) de borsada muamele gören maddelerin o güne ait fiyatlarının her gün tespit ve ilan edileceğini söyler. Tescil yönetmeliğinin 12. maddesine göre bu ilanda tarafların ticari unvanları ve özel şartları yer almaz.

Muamelat yönetmeliğinin 61. maddesine göre günün tescil beyannameleri akşam şu ölçütlere göre sınıflanır:

• madde grubu,
• madde,
• tip,
• muamelenin müstahsil ile tacir arasında mı, tacirler arasında mı yapıldığı,
• satış şekli.

Günlük bülten bu sınıflamadan üretilir (madde 63). Haftalık, aylık ve yıllık bültenler de günlük bültenlerin birleştirilmesiyle hazırlanır (madde 65).

Sütunlar ne anlatır?

TOBB'un Ticaret Borsaları Ürün Fiyat Bilgileri portalı, borsaların günlük fiyatlarını ortak bir tabloda gösterir. Sütunlar şunlardır:

Sütun	Anlamı
Ürün adı	Borsadaki madde ve tip adı; grup veya sınıf bilgisi de çoğu zaman ada eklenir
Birim	Fiyatın hangi ölçü başına verildiği (kg, ton, adet, baş gibi)
Son işlem tarihi	Ürünün en son tescil edildiği gün ve saat
En az	Gün içindeki en düşük işlem fiyatı
En çok	Gün içindeki en yüksek işlem fiyatı
Ortalama	Bedel toplamının miktar toplamına bölünmesiyle bulunan fiyat
İşlem miktarı	Tescil edilen toplam miktar
İşlem adedi	Tescil edilen işlem (muamele) sayısı
İşlem tutarı	İşlemlerin toplam TL bedeli

Aynı portalda Edirne Ticaret Borsası satırlarında "ARPA BEYAZ (1. GRUP)" ve "ARPA BEYAZ (2.GRUP)" gibi adlar görülür. Bu örnek, aynı ürünün grup ve renge göre ayrı satırlarda raporlandığını gösterir. Şanlıurfa Ticaret Borsasının sitesindeki bültenlerde de "Preseli Pamuk 41 Renk" veya "Kırmızı Kabuklu Mercimek" satırları en düşük, en yüksek ve ortalama fiyatla birlikte verilir.

Ortalama fiyat neden "ağırlıklı"dır?

Muamelat yönetmeliği, istatistik cetvelinde bedel ve miktar toplamlarının birbirine bölünmesiyle ortalama fiyat bulunacağını yazar (madde 62); haftalık, aylık ve yıllık bültenlerde de ortalama fiyat dönemin bedel toplamının miktar toplamına bölünmesiyle hesaplanır (madde 66). Bu yöntem her işlemi miktarı oranında hesaba katar. Örnek bir gün düşünelim:

İşlem	Miktar (kg)	Fiyat (TL/kg)	Bedel (TL)
1	30.000	15,00	450.000
2	10.000	16,00	160.000
Toplam	40.000		610.000

Ortalama fiyat 610.000 / 40.000 = 15,25 TL/kg olur. İki fiyatın basit ortalaması 15,50 TL/kg'dır; fark, büyük partinin daha düşük fiyattan satılmasından kaynaklanır. Bu tablo yöntemi anlatmak için uydurulmuş bir örnektir, gerçek bir bülten verisi değildir. Ayrıntı için ağırlıklı ortalama fiyat maddesine bakın.

İşlem adedi neden önemli?

İşlem adedi, fiyatın kaç ayrı işleme dayandığını gösterir. TOBB portalındaki Edirne örneğinde tek işlemli bir satırda en az, en çok ve ortalama fiyat aynı değeri taşır. Az işleme dayanan bir fiyat, o günün piyasasını geniş bir hacimden daha zayıf temsil eder. Terim için muamele (işlem) adedi maddesine bakın.

Satış şekli işaretleri

Muamelat yönetmeliğinin 64. maddesine göre bültenin satış şekli sütununda hazır muameleler "H", vadeli muameleler "V" harfi ve vade tarihiyle, özel şartlı muameleler "HŞ" işaretiyle gösterilir. Tanzim satışı veya destekleme alımı yapan kuruluşların adları ayrıca yazılır.

Yönetmelik bazı işlemleri ortalamanın dışında tutar: geç tesciller, günün fiyatına uymayan fiyatlarla yapılan işlemler ve özel şartlı muameleler cetvelin sonunda ayrıca işlenir ve bunlar için yalnızca miktar ve bedel toplamı verilir (madde 62). Eski yıllara ait mahsul üzerindeki işlemler de ayrı gösterilir.

Referans fiyat, salon fiyatı ve "muamelesiz"

Bazı borsalar tescil ortalamasının yanında referans fiyat da ilan eder. İzmir Ticaret Borsasının alım satım özel yönetmeliğine göre salon referans fiyatları, salonda belirli saatler arasında gerçekleşip işlem tahtasına yazılan işlemleri kapsar ve gerçek işlemlere dayanmalıdır. Güncel seviyeyi yansıtmayan, tanımlı tip dışında kalan ya da farklı ödeme ve teslim şartlı işlemler "özel nitelikli işlem" sayılarak referans fiyat hesabına alınmayabilir.

Aynı yönetmelik, işlem olmayan günlerde piyasa hanesine "Muamelesiz" yazılabileceğini ve yönetim kurulu kararıyla "Alıcı Teklifi" ile "Satıcı Teklifi" fiyatlarının ilan edilebileceğini, ancak bu fiyatların gerçekleşmiş bir işleme dayanmadığını belirtir. İzmir Ticaret Borsası, pamuk ve üzüm salonlarında seans bitiminde o günün referans fiyatlarını ilan ettiğini sitesinde duyurur.

Birim: TL/kg mı, TL/ton mu?

Borsalar fiyatı çoğunlukla kilogram başına verir; TMO ise hububat alım fiyatlarını ton başına ilan eder. TMO'nun 2026 dönemi hububat alım fiyatları tablosu fiyatları TL/ton olarak gösterir. Çevirme basittir: ton fiyatı 1.000'e bölünür. Tarım Fiyatları, TL/ton yayımlayan kaynakları karşılaştırma kolaylığı için TL/kg'a çevirir ve kaynaktaki özgün birimi ayrıca saklar.

Borsalar arasında fark neden olur?

Bülten satırları, yönetmeliğin sınıflama ölçütlerine göre oluştuğu için farkın önemli bir bölümü "aynı şeyi mi karşılaştırıyorum?" sorusuyla açıklanır:

• Tip ve grup: TMO'nun 2026 hububat baremi buğdayı renk, protein ve hektolitre gibi değerlere göre gruplara ayırır ve her grup için ayrı fiyat belirler. Borsa satırları da benzer biçimde grup veya sınıf adı taşır.
• Müstahsil mi tacir mi: Muamelat yönetmeliği üretici ile tacir arasındaki işlemleri tacirler arası işlemlerden ayrı derler.
• Satış şekli: Hazır, vadeli ve özel şartlı işlemler ayrı gösterilir.
• Mahsul yılı: Eski yıl ürünüyle yapılan işlemler ayrı işlenir.
• İşlem sayısı: Tek işlemlik bir satır, çok işlemli bir satırla aynı güvenilirlikte değildir.

Kalite ölçütlerinin fiyata etkisi için hektolitre ve protein rehberine, buğday sınıfları için buğday standartları rehberine bakabilirsiniz.

Okurken kısa kontrol listesi

1. Ürün adındaki tip, grup veya sınıf bilgisini okuyun.
2. Birimi kontrol edin; gerekiyorsa TL/ton ile TL/kg arasında çevirin.
3. İşlem adedine ve miktarına bakın.
4. Ortalamayı en az ve en çok fiyatla birlikte değerlendirin.
5. Karşılaştırdığınız borsaların aynı gün ve aynı satış şeklinde işlem yaptığından emin olun.

Ürün sayfalarında borsalar arası özetler için buğday, arpa ve mısır sayfalarına, karşılaştırma araçları için araçlar dizinine bakabilirsiniz.