Kütlü pamuk ve lif pamuk farkı: çırçır ve randıman

Pamuk bültenlerinde aynı ürün iki farklı adla görünür: kütlü ve lif (mahlıç ya da preseli). Bu iki satırın fiyatları arasında büyük fark olması doğaldır, çünkü biri ham ürünü, diğeri işlenmiş lifi gösterir. Bu rehber farkı, aradaki çırçır işlemini ve borsadaki işleyişi kaynaklarıyla anlatır.

Kütlü, lif, çiğit, linter

Harran Tarım ve Gıda Bilimleri Dergisinde yayımlanan bir çalışma pamuğun yolculuğunu şöyle özetler: Hasat edilen pamuk çırçırlanarak lif ve çiğit (tohum) elde edilir. Lif tekstil ve diğer sanayilere hammadde olur. Çiğit lintergin işleminden geçirilerek linter pamuk elde edilir; çiğitin kendisi de hayvan yemi ve yağ sanayisinde kullanılır. Pamuk Lisanslı Depo Tebliği linteri, çiğit üzerindeki havın lintergin tesislerinde işlenmesiyle elde edilen pamuk olarak tanımlar. Aynı çalışmada ilk etapta çiğitli (kütlü) pamuğun elyafını çekirdeğinden ayıran işletmelere çırçır-prese fabrikası dendiği belirtilir.

Terim	Anlamı
Kütlü pamuk	Çiğitli, çırçırlanmamış ham pamuk
Lif pamuk (mahlıç, preseli pamuk)	Çırçırda çiğitten ayrılmış ve preselenmiş elyaf
Çiğit	Pamuk tohumu; yem ve yağ sanayisinin girdisi
Linter	Çiğit üzerindeki havdan lintergin tesisinde elde edilen kısa lif
Lif döküntüsü	İplik yapımı ve çırçırlama sırasında oluşan lif döküntüleri
Balya	Brüt ağırlığı en az 190 kg olan preselenmiş pamuk ünitesi

Linter, lif döküntüsü ve balya tanımları Pamuk Lisanslı Depo Tebliğinin 4. maddesinden alınmıştır.

Çırçır randımanı

Aynı çalışmaya göre çırçır randımanı, lifin kütlü pamuğa oranıdır ve yüzde olarak ifade edilir:

Çırçır randımanı (yüzde) = lif ağırlığı / (lif + tohum ağırlığı) × 100

Örneğin 1.000 kg kütlüden 380 kg lif çıkıyorsa randıman yüzde 38'dir. Bu örnek hesabı göstermek içindir. Çalışmaya katılan Şanlıurfa'daki 50 çırçır işletmesinin yüzde 65'i bölge pamuklarında randımanın yüzde 36-38, yüzde 31'i yüzde 39-45, yüzde 4'ü yüzde 33-35 olduğunu belirtmiştir. İşletmeler ayrıca kütlü pamuktaki yabancı madde ve kirliliğin randımanı düşürdüğünü ve lif kalitesini etkilediğini ifade etmiştir.

Randıman, kütlü ile lif fiyatı arasındaki ilişkiyi anlamanın anahtarıdır: Kütlünün yaklaşık üçte biri ile beşte ikisi arası lif olduğu için kütlü fiyatı, lif fiyatından belirgin biçimde düşüktür. Terim için çırçır ve randıman maddelerine bakın.

İzmir Ticaret Borsasının randıman oranları

İzmir Ticaret Borsası yönetim kurulunun 14 Ocak 2026 tarihli kararı, 2025-2026 sezonu için borsanın çalışma alanına özgü randıman oranlarını belirler. Oranlar çırçırlama sistemine ve pamuğun sınıf ve tipine göre farklıdır:

Sınıf ve tip	Rollergin-rotobar	Sawgin
Beyaz Standart 1	Yüzde 37-41	Yüzde 36-40
Beyaz Standart 2	Yüzde 35-40	Yüzde 34-39
Beyaz Standart 3	Yüzde 33-38	Yüzde 32-37
Beyaz Standart 4	Yüzde 30-36	Yüzde 29-35
Benekli Standart 1	Yüzde 36-40	Yüzde 35-39

Karara göre bu oranlar mahlıç pamuk tescillerinde zirai stopaj hesaplamalarında esas alınır. Aynı kararda kütlünün depolanmasında yüzde 2-5, makineyle toplamada yüzde 5-10 fire oranı kabul edilmiştir. Oranlar sezonluktur ve yeni kararlarla değişebilir.

Borsada pamuk nasıl satılır?

İzmir Ticaret Borsası, pamuk işlem salonunda işlemlerin her gün 12.30-13.30 arasında yapıldığını açıklar. 12.30-12.40 arasında toplanan "Korbey"de pamuk satışları standart tip belirtilerek yapılır ve Korbey'de yalnızca borsa üyesi tüccarlar ile ajan, simsar veya komisyoncular oturabilir. Korbey bitince işlemler salonda standart tip veya numune görülerek sürer; seans bitiminde günün referans fiyatları ilan edilir.

Borsanın alım satım özel yönetmeliği, meclis kararı yoksa pamuğun (mahlıç) borsa binasındaki işlem salonlarında alım satımının zorunlu olduğunu belirtir. Yönetmelik ayrıca "beğenmek kaydıyla" pamuk alım satımını düzenler: Bu işlemler yalnızca pamuk salonunda ve seans saatinde Korbey'de yapılır; tarafların kabul ettiği pamuk analiz laboratuvarının sonuçları her iki tarafı bağlar.

Şanlıurfa Ticaret Borsasının sitesindeki bültenlerde ise "Preseli Pamuk 31 Renk", "Preseli Pamuk 41 Renk" ve "Preseli Pamuk 51 Renk" gibi satırlar en düşük, en yüksek ve ortalama fiyatla verilir. Bu örnek, lif pamuğun bültenlerde renk sınıfıyla ayrı satırlarda raporlanabildiğini gösterir.

Çalışmada aktarılan TÜİK 2016 verisine göre Güneydoğu Anadolu Bölgesi o yıl Türkiye pamuk üretiminin yüzde 60'ını karşılamıştır; aynı çalışma pamuğun Ege, Çukurova ve Güneydoğu Anadolu olmak üzere üç ana bölgede üretildiğini belirtir.

Lisanslı depoda pamuk

5300 sayılı Kanun pamuğu lisanslı depoculuk kapsamındaki tarım ürünleri arasında sayar. Pamuk Lisanslı Depo Tebliğinin başlıca kuralları:

• Çırçırlanarak elyafı tohumdan ayrılan, temizlenen ve balyalar halinde preselenen pamuk depolanır (madde 8).
• Nemi yüzde 8,5'in üzerinde veya brüt ağırlığı 190 kg'ın altında olan preseli pamuk depolanmaz (madde 8).
• Her balya için ayrı ürün senedi düzenlenir; mudinin talebi ve deponun kabulüyle parti için blok senet düzenlenebilir (madde 8).
• Pamuk hasat döneminden itibaren azami 24 ay depolanabilir; hasat dönemi balya etiketinden tespit edilir (madde 14).

Yani lisanslı depo sistemine kütlü değil, lif pamuk girer. TÜRİB'in ELÜS piyasasında işlem gören ürünler arasında pamuk da yer alır. Konuyla ilgili ayrıntılar lisanslı depoculuk rehberinde ve ELÜS rehberinde anlatılır.

Bülten okurken dikkat

• Satırın kütlü mü lif (mahlıç, preseli) mi olduğuna bakın; ikisi kıyaslanmaz.
• Lif pamukta standart tip, renk ve sınıf bilgisi fiyatı belirler.
• Kütlü fiyatını lif fiyatıyla ilişkilendirirken randımanı ve çırçır maliyetini hesaba katın.

Güncel kütlü pamuk özetleri için kütlü pamuk sayfasına, terimler için kütlü pamuk ve lif pamuk maddelerine bakın.