Lisanslı depoculuk: 5300 sayılı Kanun rehberi

Lisanslı depo, tarım ürününü yalnızca saklayan bir ambar değil; ürünü analiz edip sınıflandıran, karşılığında ticareti yapılabilen bir senet düzenleyen ve devlet denetiminde çalışan bir tesistir. Bu rehber 5300 sayılı Tarım Ürünleri Lisanslı Depoculuk Kanununu ve ürün gruplarına özel tebliğleri sade bir dille özetler.

Kanunun amacı ve kapsamı

5300 sayılı Kanunun 1. maddesi sistemin amaçlarını şöyle sıralar: tarım ürünleri ticaretini kolaylaştırmak, yaygın bir depolama sistemi kurmak, ürün sahiplerinin mallarının emniyetini sağlamak ve kalitesini korumak, ürünlerin sınıf ve derecelerini yetkili sınıflandırıcılara saptatmak, depoların kişiler arasında ayrım yapmadan ürün kabul etmesini temin etmek ve ürünün mülkiyetini temsil eden ürün senedi çıkarmak.

Kanunun 3. maddesi "tarım ürünleri"ni hububat, bakliyat, pamuk, tütün, fındık, yağlı tohumlar, bitkisel yağlar ve şeker gibi depolanmaya uygun, standardize edilebilen temel ve işlenmiş ürünler olarak tanımlar.

Lisanslı depo işletmesi kimdir?

• Şirket türü: Lisanslı depo işletmesi, Bakanlık izniyle anonim şirket olarak kurulur ve unvanında "Tarım Ürünleri Lisanslı Depoculuk" ibaresi bulunmak zorundadır (madde 4).
• Teminat: Lisans için depo kapasitesinin ürün rayiç bedelinin yüzde on beşinden az olmamak üzere Bakanlıkça belirlenen tutarda teminat verilir (madde 5).
• Sigorta: İşletme tesisleri ve depolanan ürünler yönetmelikte belirlenen risklere karşı sigortalanır; poliçenin lehdarı hasar tarihindeki mudidir (madde 6).
• Lisans süresi: Kanun kapsamında verilen lisanslar üç yıl geçerlidir ve aynı süreyle uzatılabilir (madde 13).
• Ayrım yasağı: Kapasite dolu değilse ve ürün diğer ürünlere zarar verecek ya da depolanmaya elverişsiz nitelikte değilse depo kişiler arasında ayrım yapamaz (madde 32).

Kanunda "mudi", ürününü depoya teslim eden veya düzenlenen ürün senedini elinde bulunduran kişi olarak tanımlanır.

TMO'nun kurum tanıtımına göre TMO, 2010'da kurulan TMO-TOBB Lisanslı Depoculuk A.Ş.'ye yüzde elli hisseyle ortaktır. Türkiye'deki lisanslı depoların güncel listesi Ticaret Bakanlığının sitesinde yayımlanır.

Ürün nasıl kabul edilir?

Kanunun 12. maddesine göre lisanslı depoya teslim edilen ürünler, lisanslı yetkili sınıflandırıcılar tarafından analiz edilir ve sınıflandırılır. Ticaret Bakanlığının buğday ve arpa kriterleri belgesine göre lisanslı depolarda buğday ve arpanın sınıflandırması TS 2974 Buğday Standardı ile TS 4078 Arpa Standardına göre yapılır ve elektronik ürün senedi için gerekli ISIN kodları bu sınıflandırmaya göre oluşturulur.

Ürün kabul edilince ürün senedi düzenlenir (madde 15). Teslimde düzenlenen tartım makbuzu gibi belgeler de mülkiyetin ispatında kullanılabilir. Senet basılı ya da elektronik olabilir; elektronik olanı ELÜS rehberinde ayrıntılı anlatılır.

Karıştırma ve prim-indirim tarifesi

Depo işleticisi ürünü aynı bitki türü, sınıf ve derecedeki diğer ürünlerle karıştırabilir. Bu durumda mudiye teslimde çıkabilecek küçük kalite farkları, depo tarafından hazırlanıp borsanın görüşüyle Bakanlıkça onaylanan prim ve indirim tarifesine göre tazmin edilir (madde 20).

Teslim, ücret ve hapis hakkı

• Depo, mudinin talebi üzerine hukuken geçerli bir mazereti yoksa ürünü gecikmeden teslim eder ve ürün senedini iptal eder. Kısmi teslimde eski senet iptal edilip kalan kısım için yeni senet düzenlenir (madde 21).
• Depo, verdiği hizmetlerden doğan alacakları için ürün üzerinde hapis hakkına sahiptir (madde 21).
• Ücretler önceden belirlenmiş ve Bakanlıkça onaylanmış tarifeye göre alınır; tarife Türkiye Ticaret Sicili Gazetesinde yayımlandığı gün yürürlüğe girer (madde 19).
• Azami depolama süresi dolmadan en az otuz gün önce mudiye yazılı haber verilir. Süre sonunda geri alınmayan ürün satılabilir; depo, ücret ve masrafları düşerek kalan tutarı yedi iş günü içinde öder (madde 21).

Kanunun 17. maddesine göre ürün senedine bağlanmış ürünün haczi ancak senedin haczi yoluyla yapılabilir. Depolar, kendilerine teslim edilen ürün üzerinde mudinin izni olmadan alım, satım veya rehin gibi tasarruflarda bulunamaz (madde 33).

Sigorta ve Tazmin Fonu

Sigorta kapsamındaki bir hasarda zarar hesabı için hasar tarihinde borsada oluşan ortalama fiyat esas alınır; borsa ortalaması yoksa Bakanlığın belirlediği referans borsa fiyatları kullanılır. Depo işleticisi belgeleri hasar tespitinden sonra en geç beş iş gününde sigorta şirketine iletir, sigorta şirketi de belgelerin ulaşmasından sonra en geç on iş gününde mudiye öder (madde 6).

Sigortanın karşılamadığı ve depo işleticisinin yükümlülüklerini yerine getirmemesinden doğan zararlar için Lisanslı Depoculuk Tazmin Fonu kurulmuştur (madde 24). Fonun gelirleri şunlardır:

Gelir kalemi	Oran
Lisanslı depoların yıllık hizmet ücretleri	Binde beş
Ürün senedi alım satımından alınan borsa tescil ücretleri	Yüzde on
Borsada işlem gören ürün senedi alım satım bedeli	Binde yarım

Kanuna göre Cumhurbaşkanı bu oranları sıfıra kadar indirebilir veya bir katına kadar artırabilir. Zarar başvurusunda önce depoya başvurulur; yedi iş günü içinde çözüm çıkmazsa dosya Bakanlığa ve borsaya gider; inceleme sonunda ödeme yapılmazsa Fon depo teminatını nakde çevirip öder, yetmezse kalan kısmı kendi kaynağından karşılar (madde 25).

Ürün grubuna göre tebliğ kuralları

Bakanlık her ürün grubu için ayrı tebliğ çıkarmıştır. Başlıca kurallar:

Tebliğ	Senet birimi	Azami süre	Öne çıkan kural
Hububat, baklagiller ve yağlı tohumlar	Her 1.000 kg için bir senet	Hasattan itibaren 24 ay (2026 hasadı itibarıyla)	Kapsam buğday, arpa, mısır, çeltik, mercimek, nohut, fasulye, ayçiçeği, soya, kanola gibi ürünler
Pamuk	Her balya için bir senet	Hasattan itibaren 24 ay	Nemi yüzde 8,5'in üzerinde ve brüt ağırlığı 190 kg'ın altında olan preseli pamuk depolanmaz
Fındık	Her 100 kg için bir senet	Kabuklu fındıkta hasattan itibaren 24 ay	Kabuklu fındığın ağırlığı yüzde 6 iç rutubet ve yüzde 50 randıman esasına göre hesaplanır
Kuru kayısı	Her 100 kg için bir senet	Kükürtsüzde 12 ay; kükürtlüde kükürt oranına göre 9 ile 18 ay	Senette grup, tip, sınıf, menşe, boy numarası ve hasat dönemi yer alır

Tebliğlerin hepsinde, mudinin talebi ve deponun kabulüyle parti halindeki ürün için tek bir "blok ürün senedi" düzenlenebileceği belirtilir.

Hububat tebliğinin geçiş hükmüne göre 2026 hasat dönemi öncesinde depoya teslim edilen ürünlerde azami süre TMO'ya ait ürünlerde 36 ay, diğer mudilere ait ürünlerde 18 ay olarak uygulanır. Bu süreler 17/12/2025 ve 14/8/2026 tarihli değişikliklerle düzenlenmiştir; yeni değişiklik çıkabileceği için güncel metne bakmak gerekir.

Kayıt ve denetim

Her lisanslı depo, giren ve çıkan tüm ürünlerin kayıtlarını ve noterden tasdikli bir ürün senedi defterini tutmak zorundadır; defterler, poliçeler ve iptal edilen senetler dahil tüm kayıtlar on yıl saklanır (madde 23). Depolar, yetkili sınıflandırıcılar ve Fon, Bakanlığın gözetim ve denetimine tabidir (madde 29).

İlgili sayfalar

Terimler için lisanslı depo, ürün senedi ve yetkili sınıflandırıcı maddelerine; fındık ve pamuktaki uygulamalar için fındık randımanı ve pamuk rehberlerine bakabilirsiniz.