Fark ödemesi ve tarım destekleri 2025–2027

Borsada ya da TMO'da oluşan fiyat, üreticinin eline geçen tutarın tamamı değildir. Tarım ve Orman Bakanlığı her yıl, Cumhurbaşkanı kararı ve ona dayanan tebliğlerle ek ödemeler yapar. Hububat ve yağlı tohumda yıllarca en bilinen kalem "fark ödemesi" oldu; 2025'ten itibaren ise bitkisel üretim destekleri yeni bir modele geçti. Bu rehber iki dönemi de resmî metinlere dayanarak anlatır ve borsadaki satışla bağlantısını gösterir.

Fark ödemesi nedir?

26 Eylül 2024 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanan 2024/31 sayılı Tebliğ, fark ödemesi desteğini Türkiye Tarım Havzaları Üretim ve Destekleme Modeline göre belirli ürünleri üretip satan çiftçilere yapılan ödeme olarak tanımlar. Tebliğ, 23/8/2024 tarihli ve 8858 sayılı Cumhurbaşkanı Kararına dayanır. Tanımdaki ürünler şunlardır:

• Hububat ve bakliyat: arpa, buğday, çavdar, çeltik, dane mısır, tritikale, yulaf, kuru fasulye, mercimek, nohut,
• Yağlı tohumlar: aspir, kolza (kanola), soya, yağlık ayçiçeği, ayrıca yurt içinde üretilip sertifikalandırılmış tohumla üretilen kütlü pamuk,
• Zeytin: dane zeytin ve zeytinyağı.

Desteğin şartı, ürünün karar ekindeki listede yer alan havzada üretilmesi ve ÇKS kaydının hasat öncesinde yaptırılmasıdır (zeytin hariç). Destek tutarı üretim alanına ve Bakanlığın belirlediği verim değerlerine göre hesaplanır.

Belgeler ve borsa tescili

Tebliğin 12. maddesi istenen belgeleri sayar. Borsa açısından önemli olanlar:

Belge	Kural
Alım satım belgesi	Hububat, baklagil ve dane mısırda hasat tarihi ile 9/5/2025 arasını kapsar
Borsa tescil beyannamesi	TMO'ya satılan ürün hariç, borsa altyapısı olan il ve ilçelerde istenir
ELÜS alım satım belgesi	Lisanslı depoya teslim edenden istenir; bu durumda tescil beyannamesi aranmaz
Toplu tescil listesi	Borsanın gönderdiği toplu liste veya müşterek beyanname il/ilçe müdürlüğünce kabul edilir

Yani borsada tescil ettirilmemiş bir satış, borsa altyapısı olan bir ilçede desteğe esas belge olarak eksik kalabilir. Tescilin işleyişi için borsa tescil ücreti ve borsada ürün satışı adım adım rehberlerine bakabilirsiniz.

Ürüne özel kurallar (2024)

• Kütlü pamuk: Dekara en fazla 500 kg'a kadar ödeme yapılır; sertifikalı tohum ekim normu 2 kg/da'dır. Kendi pamuğunu çırçırlatıp lif pamuğu en az 30 gün lisanslı depoya koyan çiftçinin çırçır randımanı yüzde 38 kabul edilir. Bkz. kütlü pamuk.
• Zeytin ve zeytinyağı: Desteğe esas verim kuru arazide dane zeytinde 575, zeytinyağında 115 kg/da; sulu arazide 850 ve 170 kg/da ile sınırlıdır.
• Su kısıtı olan havzalar: 2024'te ekilen nohut ve mercimeğe yüzde 50 ilave ödeme yapılır; damlama sulama dışındaki dane mısıra ödeme yapılmaz.

Hububatta yıllara göre ek ödemeler

TMO'nun hububat duyuruları, alım fiyatına ek olarak Bakanlıkça verilecek ödemeleri de yazar:

Yıl	Ek ödeme	Koşul
2022	Hububat alım primi: buğday 1.000, arpa 500 TL/ton	TMO'ya 1 Eylül 2022'ye kadar satış; ÇKS alanı ve ortalama verimle bulunan üretimin 2 katına kadar
2023	İlave hububat üretim primi: buğday 1.000, arpa 500 TL/ton	ÇKS'deki üretim kadar, TMO'ya veya piyasaya yapılan satış
2024	Fark ödemesi: buğday 1.750, arpa 750 TL/ton'a kadar	ÇKS'ye kayıtlı üreticiler, Bakanlık usul ve esaslarına göre
2025–2026	Temel destek, planlı üretim desteği, sertifikalı tohum desteği	Yeni modele göre, alan bazlı

2022'de TMO, primin alım fiyatına dahil olmadığını özellikle belirtmiştir. Fiyatların kendisi için TMO alım fiyatları tarihçesi sayfasına bakın.

2025–2027: yeni destekleme modeli

28/8/2024 tarihli ve 8859 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı, 29 Ağustos 2024 tarihli Resmî Gazete'de yayımlandı ve 2025–2027 yıllarının bitkisel üretim desteklerini belirledi. Ödeme esasları 31/12/2024 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanan 2024/39 sayılı Tebliğdedir; tebliğin kira desteği maddesi 1/5/2025'te, diğer maddeleri 1/1/2025'te yürürlüğe girdi ve 30 Aralık 2025'te değiştirildi. Bu tebliğde "fark ödemesi desteği" adıyla bir başlık yer almaz; destekler üç ana başlıkta toplanır.

Temel destek

ÇKS'ye kayıtlı arazi üzerinden, ürünün maliyet kategorisine göre ödenir. Tebliğe göre tutar, "destek katsayı değeri" ile "destek katsayısı"nın çarpımıdır. Bakanlığın duyurusundaki 2025 değerleri:

Kategori (örnek ürünler)	2025 temel destek
2. kategori: buğday, arpa	317,2 TL/da
3. kategori: ayçiçeği, fındık, soya, kuru fasulye, çay	366 TL/da
4. kategori: pamuk, çeltik	549 TL/da

Bakanlığa göre 2025 için katsayı değeri dekar başına 244 TL'dir ve temel destekle tüm ürünlerde mazot maliyetinin yüzde 50'si ile gübre maliyetinin yüzde 25'i karşılanır. Katsayı değeri ve tutarlar her yıl yeniden belirlenir.

Planlı üretim desteği

Tarımsal Üretimin Planlanması Kurulunun listesindeki ürünleri (arpa, aspir, yağlık ayçiçeği, buğday, kolza, kuru fasulye, mercimek, dane mısır, nohut, kütlü pamuk, patates, kuru soğan, soya ve yem bitkileri) kendi havzasında üretene temel desteğe ek ödeme yapılır. Bakanlığa göre bu üreticilerde mazot maliyetinin yüzde 100'ü ve gübre maliyetinin yüzde 50'si karşılanır. Yeraltı suyu kısıtı olan havzalarda arpa, buğday, nohut, mercimek gibi ürünlere ayrıca su kısıtı desteği öngörülür.

Üretimi geliştirme ve kira desteği

Sertifikalı tohum ve fidan kullanımı, organik ve iyi tarım uygulamaları gibi destekler sürer. Tebliğin 10. maddesine göre lisanslı depoda saklanan buğday, arpa, mısır, mercimek, nohut, fındık, pamuk ve diğer sayılan ürünler için ÇKS'ye kayıtlı üreticiye, ürünü depoya ilk teslim eden olması şartıyla, en fazla altı ay kira desteği ödenir; Bakanlığa göre destek, Ticaret Bakanlığı kira tarifesinin yüzde 75'idir. Depoda el değiştirmiş ürüne kira desteği verilmez. Destek için ürünün, o yılın depolama dönemi başlangıcı ile 31 Aralık arasında lisanslı depoya girmiş, en az bir gün depolanmış olması ve ELÜS ihraç formunun Bakanlık sisteminde doğrulanması gerekir; kira ücretleri, Ticaret Bakanlığının üretim yılının 1 Mayıs'ında geçerli tarifesine göre hesaplanır. Bkz. ürün senedi nasıl alınır satılır.

Başvuru, ÇKS ve vergi

• Kendiliğinden başvuru: Tebliğin 15. maddesine göre üretim yılında ÇKS'ye kayıtlı çiftçi temel ve planlı üretim desteğine başvurmuş sayılır. İstemeyen, askı süresi bitene kadar yazılı bildirir.
• ÇKS takvimi: Kayıt ve güncelleme süreleri Çiftçi Kayıt Sistemi rehberinde anlatılır.
• Vergi: GİB'e göre GVK mükerrer 20/C maddesiyle kamu kurumlarınca yapılan tarımsal destekleme ödemeleri gelir vergisinden istisnadır. Satış bedelinden yapılan stopaj ise ayrı konudur; bkz. müstahsil makbuzu ve stopaj.

Borsa fiyatını okurken

Destek ödemeleri borsa bültenindeki fiyata dahil değildir; bülten yalnız alıcı ile satıcı arasındaki işlem fiyatını gösterir. Bu nedenle üreticinin toplam gelirini hesaplarken borsa fiyatına destek tutarını ayrıca eklemek gerekir. Güncel fiyatlar için buğday, arpa, ayçiçeği ve mısır sayfalarına; terim için fark ödemesi maddesine bakabilirsiniz.