Ticaret borsasında tescil nedir? 5174 rehberi

Türkiye'de hububat, bakliyat, pamuk, fındık ya da canlı hayvan ticaretinde sık duyulan "borsaya tescil" ifadesi, bir alım satımın ilgili ticaret borsasının kayıtlarına geçirilmesi demektir. Tescil hem yasal bir yükümlülüktür hem de borsa bültenlerindeki fiyatların ham maddesidir. Bu rehber, kuralları 5174 sayılı Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği ile Odalar ve Borsalar Kanunu ve bu kanunun 46. maddesine dayanan tescil yönetmeliğinden derler.

Ticaret borsası ne yapar?

5174 sayılı Kanunun 28. maddesi ticaret borsalarını, borsaya dahil maddelerin alım satımı ile borsada oluşan fiyatların tespiti, tescili ve ilanıyla uğraşmak üzere kurulan kamu tüzel kişileri olarak tanımlar. Döviz ve kıymetli madenlerle ilgili borsalar bu kapsamın dışındadır. Bir borsanın çalışma alanı kural olarak bulunduğu ilin sınırlarıdır (madde 30).

Kanunun 34. maddesi borsanın görevlerini sayarken ilk iki sıraya şunları koyar:

• borsaya dahil maddelerin borsadaki alım satımını düzenlemek ve tescil etmek,
• bu maddelerin borsada oluşan günlük fiyatlarını usulüne göre tespit ve ilan etmek.

Aynı maddeye göre borsalar, ürünlerin tip ve vasıflarını belirlemek için laboratuvar kurabilir ve bölgelerindeki ticari örf ve teamülleri tespit edip ilan eder.

Hangi ürünler borsaya tabidir?

Kanunun 45. maddesine göre ticaret borsalarında yeterli arz ve talebi olan, dayanıklı ve stoklanabilir misli mallar numune veya tipler üzerinden toptan alınıp satılır. Canlı veya kesilmiş hayvanlar da borsaya tabi maddeler arasına alınabilir. Hangi malların borsada alım satımının zorunlu olduğuna ve bunların en az miktarlarına, borsa meclisinin teklifi ve TOBB'un uygun görüşüyle Bakanlık karar verir; borsa bu kararı yerinde ilan eder.

Tescil yönetmeliğinin 5. maddesi bir maddenin borsaya tabi olabilmesi için aranan şartları da sıralar. Bunlardan bazıları:

• standardizasyonunun yapılmış olması ya da tiplere ayrılabilmesi ve numuneyle temsil edilebilmesi,
• çalışma alanında önemli miktarlarda ticaretinin yapılması,
• stoklamaya elverişli olması, çabuk bozulmaması,
• teamülen toptancı hal kapsamına giren yaş meyve ve sebzelerden olmaması.

Son şart nedeniyle taze meyve ve sebze bu sitenin konusu değildir; taze meyve-sebze hal fiyatları için pazargunleri.com.tr/hal-fiyatlari adresine bakılabilir.

En az miktar

Yönetmeliğin 6. maddesine göre borsa muamelesi, borsaya tabi bir maddenin belirlenmiş bir miktarı veya fazlası üzerinden yapılan alım satımdır. Bu eşiğe "borsa muamelelerinde en az miktar" denir ve yerel piyasada toptan sayılan miktar esas alınarak ürüne ve borsaya göre belirlenir. Gerçek kişilerin kendi tüketimleri için yaptıkları alımlar ile en az miktar kadar veya altındaki alım satımlar tescile tabi değildir (madde 9).

Borsa yeri, salon satışı ve borsa dışı işlem

Yönetmeliğin 7. maddesi "borsa yeri"ni yönetim kurulu kararıyla belirlenen satış salonu, pazar yeri veya özel alım satım yeri olarak tanımlar; borsanın organize ettiği elektronik ortamlar da borsa yeri sayılır. Borsa yerinde yapılan işleme "borsa içi muamele", çalışma alanı içinde ama borsa yeri dışında yapılana "borsa dışı muamele" denir.

Kural olarak en az miktarın üzerindeki alım satımların borsa yeri dışında yapılması yasaktır. Borsa meclisi, işlemin en geç otuz gün içinde tescil ettirilmesi şartıyla bazı ürünlerin borsa dışında alınıp satılmasına önceden izin verebilir (Kanun madde 45, Yönetmelik madde 7).

Salon satışı, bu borsa yerlerinin en bilinen biçimidir. Polatlı Ticaret Borsası 2023 faaliyet raporunda üreticilerin ürünlerini numune esasına göre satış salonunda açık artırma usulüyle ve peşin bedelle satabildiğini anlatır. İzmir Ticaret Borsasının alım satım özel yönetmeliği ise salonda numune üzerine, tip veya nitelik belirlenerek ya da pazarlıkla işlem yapılabileceğini düzenler. Kısacası salon fiyatın oluştuğu yer, tescil ise o işlemin ve borsa dışında yapılan işlemlerin resmî kaydıdır.

Tescil süresi ve yükümlüsü

Kanunun 46. maddesine göre borsaya tabi maddelerin en az miktarları üzerindeki alım satımlarının tescili zorunludur; elektronik ticaret yoluyla yapılan satışlar da bu kapsamdadır.

Durum	Tescil süresi
Borsanın gösterdiği yerde (salon, pazar yeri) yapılan işlem	Aynı gün
Borsa dışında alınıp satılmasına izin verilen ürün	En geç otuz gün
İhracata ilişkin muamele	Anlaşmanın ardından

Kimin tescil ettireceği de kanunda ayrıntılıdır:

• Alıcı ve satıcı aynı borsanın çalışma alanındaysa, borsa örf ve adetine göre belirlenen taraf tescil ettirir ve ücreti öder; o taraf yoksa yükümlülük diğer tarafa geçer.
• Taraflardan biri başka bir borsanın alanındaysa ve işlem yazışma, telefon ya da elektronik ortamda yapılmışsa, sözleşmenin kabul ile tamamlandığı yerdeki taraf o yerin borsasına tescil ettirir. Bu yer belirlenemezse satıcı kendi merkezinin bulunduğu borsaya tescil ettirir.
• Taraflardan birinin bulunduğu yerde borsa yoksa ya da taraflardan biri yurt dışındaysa, diğer taraf kendi merkezinin bulunduğu borsaya tescil ettirir.
• Tacir veya sanayici sıfatı olmayan üretici ile yapılan alım satımda yükümlülük tacir ya da sanayiciye aittir; iki taraf da bu tür üreticiyse tescil zorunluluğu yoktur.

Kamu iktisadi kuruluşlarının destekleme alım ve satımlarına ilişkin tescil ücreti, yönetmeliğin 10. maddesine göre işlemi izleyen en geç otuz gün içinde ödenir. TMO'nun 2024 hububat politikası metninde, TMO işyerlerine satılan ürünün borsa tescil ücretinin TMO tarafından karşılanacağı belirtilmiştir.

Tescil ücreti nasıl belirlenir?

Kanun ve yönetmelik oranın yalnızca üst sınırını koyar; oranı her borsanın meclisi belirler.

Kural	Kaynak
Tescil ücreti, alım satım değerinin azami binde ikisi	Kanun m.46, Yönetmelik m.14
İşlem başına toplam ücret tavanı, yıllık aidat tavanının yüzde onundan az, tamamından fazla olamaz	Kanun m.46
Ürün senedi alım satımında oran en çok on binde beş	Kanun m.46
Meclis, borsa içi muameleler için daha düşük oran belirleyebilir	Yönetmelik m.14
İhracatın tescilinden ücret alınmaz	Kanun m.46

Bu nedenle bu sitede sabit bir tescil ücreti oranı yazılmaz; oran borsadan borsaya ve zamana göre değişebilir.

Geç tescil ve denetim

Geçerli bir neden olmadan süresinde tescil ettirilmeyen işlemlerde tescil ücreti yüzde elli fazlasıyla alınır. Borsalar üyelerinin tüm alım satımlarını tescil ettirip ettirmediğini denetleyebilir ve bu amaçla hâkim kararıyla defter ve belgeleri inceleyebilir (Kanun m.46). Yönetmeliğin 15. maddesine göre tescil edilmediği tespit edilen işlemler resen tescil edilir.

Tescilin ilanı ve fiyat verisi

Yönetmeliğin 12. maddesi, tescil olunan muamelelere ilişkin fiyatların alım ve satım şekilleriyle birlikte aynı gün borsada yazılı olarak ilan edileceğini; tarafların ticari unvanlarının ve özel şartların açıklanmayacağını söyler. Günlük bültenlerdeki en düşük, en yüksek ve ortalama fiyatlar bu kayıtlardan çıkar. Bültenin nasıl okunacağı için borsa bülteni rehberine, terimler için tescil ve tescil ücreti maddelerine bakabilirsiniz.

Borsaya kayıt zorunluluğu

Kanunun 32. maddesine göre borsa kotasyonuna dahil maddelerin alım veya satımıyla uğraşanlar bulundukları yerin borsasına kaydolmak zorundadır. Aynı maddenin son fıkrası ise borsaya dahil maddelerin üreticilerinin, borsaya kaydolmadan da kendi mallarını borsada satabileceğini belirtir. Bu, çiftçinin salona ürün getirip satabilmesinin hukuki dayanağıdır.

Türkiye'deki borsaların listesine borsa dizininden ulaşabilirsiniz.