Nohut, mercimek ve bakliyat piyasası

Bakliyatta tane iriliği ve tip, ürünün bültende hangi satırda işlem göreceğini belirler. Bu nedenle borsa bültenlerinde nohut "8 mm" ya da "9 mm" diye, mercimek ise "kabuklu kırmızı" ya da "yeşil" diye ayrı satırlarda görünür. Bu rehber bu adlandırmanın standartlardaki karşılığını ve TMO'nun bakliyat alım esaslarını açıklar.

Nohut: TS 142'ye göre tip, sınıf ve boy

Dış Ticaret Müsteşarlığının 2008/37 sayılı Dış Ticarette Standardizasyon Tebliği, revize edilen TS 142 Nohut Standardını Resmî Gazete'de yayımlamıştır. Standart, piyasaya kurutulmuş olarak arz edilen nohutları kapsar ve tohumluk nohudu kapsamaz. Standarda göre nohutlar şekillerine ve kullanım amacına göre tiplere, botanik yapılarına göre çeşitlere, kalitelerine göre sınıflara ve iriliklerine göre boylara ayrılır.

Tipler

• Koçbaşı (İspanyol, lüks): Çok iri, az çok köşeli ve uzun yapıdadır; şekli koçbaşını andırır.
• Leblebilik (kaba, kuşbaşı): Orta iriliktedir, genellikle yuvarlakçadır.
• Yuvarlak (bezelyemsi, sıra): İri ve yuvarlaktır, şekli bezelyeyi andırır.
• Karışık: Bu tiplerden ikisinin veya üçünün karışımıdır.

Standart ayrıca Gökçe, Uzunlu 99, Er 99, Menemen 92, Cevdetbey 98, Aydın 92 ve Sarı 98'i çeşit olarak sayar ve nohutları Sınıf I ve Sınıf II olarak iki sınıfa ayırır. Bütün sınıflarda nohudun rutubeti kütlece en çok yüzde 14 olmalıdır.

Boylar ve kalibre

TS 142'de boylar yuvarlak delikli eleklerle belirlenir:

Boy	Elek tanımı	Kalibre karşılığı
A (çok iri)	9 mm elek üstünde kalan	31 kalibre ve yukarısı
B (iri)	9 mm'den geçen, 8 mm üstünde kalan	29-30 kalibre
C (orta)	8 mm'den geçen, 5 mm üstünde kalan	29 kalibrenin altı

Standart, çeşit tanımlarında elek analizine de yer verir. Örneğin Gökçe çeşidinde yaklaşık olarak 8 mm elek üstünde en az yüzde 60, 9 mm ve üzeri eleklerde en az yüzde 40 tane kaldığı belirtilir. Terim için kalibre maddesine bakın.

Kusur tanımları

Terim	TS 142'deki tanım
Kırık tane	İki veya daha fazla parçaya ayrılmış, 5 mm yuvarlak delikli elek üstünde kalan bozuk olmayan parça
Kalbur altı	Yabancı madde, bozuk, keçi ve piç ayrıldıktan sonra 5 mm elekten geçen tane ve parçalar
Keçi	Rengi normale yakın ama iyi gelişmemiş, sert yapılı tane
Piç	Yozlaşmış, iyi gelişmemiş, sert yapılı ve rengi koyulaşmış tane
Bozuk tane	Küflenmiş, çürümüş, lekelenmiş, filizlenmiş veya zararlılarca yenmiş tane ile ham yeşil tane

Standart, içinde bulunulan yılın ürünüyle önceki yıllara ait ürünün birbirine karıştırılamayacağını da belirtir.

Mercimek: TS 143'e göre grup ve çeşit

Aynı tebliğle revize edilen TS 143 Mercimek (Kabuklu ve İç) Standardına göre mercimekler kabuk durumuna göre kabuklu ve iç olmak üzere iki gruba, botanik yapılarına göre çeşitlere, kalite özelliklerine göre Sınıf I ve Sınıf II'ye ayrılır.

Grup	Çeşit	Standarttaki ayırt edici özellik
Kabuklu	Sultani (yaprak, pul) mercimek	Yassı ve yuvarlak, tane çapı 6 mm'den büyük
Kabuklu	Yeşil (sıra) mercimek	Yanları oldukça basık, tane çapı 3 mm'den büyük
Kabuklu	Kabuklu kırmızı mercimek	Kabuk genellikle grimsi kırmızı, iç rengi turuncu kırmızı
İç	Kırmızı iç mercimek	Çenek rengi turuncu kırmızı
İç	Yeşilimsi sarı iç mercimek	Çenek rengi yeşilimsi sarı

Standarda göre iç mercimekler istek üzerine uygun bir yemeklik sıvı yağla cilalanabilir; bu mercimeklerde toplam yağ oranı yüzde 2,5'u geçmemelidir.

Borsalarda bakliyat

Gaziantep Ticaret Borsası, binasının ilk katında bakliyat ve hububat satış salonlarının bulunduğunu, alıcı ve satıcının burada her gün bir araya geldiğini ve oluşan fiyatların salondaki üyelere, ardından web sitesi ve mobil uygulama üzerinden herkese duyurulduğunu belirtir. Borsa, salonların pazarlık kültürünü teknolojik imkânlarla birleştirdiğini vurgular. Borsanın tescil fiyatları sayfasında nohut "NOHUT 8 MM" gibi milimetreli adlarla izlenir.

Şanlıurfa Ticaret Borsasının sitesindeki bültenlerde "Kırmızı Kabuklu Mercimek" satırı en düşük, en yüksek ve ortalama fiyatla verilir. Bu örnekler, bakliyatın bültenlerde kabuklu veya iç, renk ve boy bilgisiyle ayrı satırlarda raporlandığını gösterir; karşılaştırma yaparken aynı nitelikteki satırları seçmek gerekir.

TMO bakliyat alımları

TMO'nun 2026 dönemi yeşil mercimek alım esaslarına göre:

• ödemeler teslimden sonraki 21. günden itibaren yapılır,
• ÇKS belgesi sahibi üreticilerden yapılan alımlarda borsa tescil ücretini TMO karşılar,
• ÇKS'de kayıtlı üretim miktarı kadar alım yapılır, son araçtaki ürünün tamamı alınır,
• eski yıl mahsulü veya ithal ürün alınmaz,
• geçici alım merkezlerinde yüzde bir hizmet bedeli kesilmez.

2026 yeşil mercimek baremi, 6 mm'den büyük iri tane oranı arttıkça fiyatta yüzde olarak artış, azaldıkça indirim öngören bir tablo içerir; rutubet için üst sınır yüzde 14'tür ve hasarlı tane oranı yükseldikçe indirim uygulanır.

TMO'nun 2022 dönemi duyurusu ise kabuklu kırmızı mercimek alımlarında ÇKS'ye kayıtlı üreticilerin belgelerindeki üretim miktarının tamamının satın alınacağını, ödemelerin en geç 10 gün içinde yapılacağını ve üreticilerin Bakanlığın fark ödemesi dahil desteklerini almaya devam edeceğini belirtmiştir. Güncel fiyatlar için TMO alım fiyatları sayfasına bakın.

Lisanslı depo ve ELÜS

Hububat, baklagiller ve yağlı tohumlar lisanslı depo tebliğinin kapsamındaki ürünler arasında mercimek, nohut, fasulye, bakla ve bezelye sayılır; bu ürünler için her 1.000 kg'a bir ürün senedi düzenlenir. TÜRİB'in ELÜS piyasasında mercimek, nohut ve fasulye de işlem görür. Ayrıntılar için lisanslı depoculuk rehberine bakın.

Bülten okurken

1. Nohutta boyu (mm veya kalibre) ve tipi okuyun; 8 mm ile 9 mm aynı ürün değildir.
2. Mercimekte kabuklu mu iç mi, kırmızı mı yeşil mi olduğuna bakın.
3. Ürün yılına dikkat edin; standart eski ve yeni ürünün karıştırılmasına izin vermez.

Nohut için borsalar arası özet nohut sayfasında, borsa listesi borsa dizininde yer alır.